„I objawił mu się Stwórca w Alonej Mamre”. Raszi wyjaśnia: „To on dał mu radę dotyczącą obrzezania, dlatego [Stwórca] objawił mu się na jego posiadłości”. W Zoharze (Wajera, p. 17, komentarz Sulam) powiedziano: „I objawił mu się Stwórca w Alonej Mamre. Dlaczego w Alonej Mamre, a nie w innym miejscu? Ponieważ Mamre doradził mu obrzezanie. Gdy Stwórca nakazał Awrahamowi się obrzezać, poszedł Awraham poradzić się swoich przyjaciół. Powiedział mu Anar: «Masz już ponad dziewięćdziesiąt lat, i narazisz się na cierpienie!» Powiedział mu Mamre: «Przypomnij sobie dzień, w którym Chaldejczycy wrzucili cię do rozpalonego pieca. I ten głód, który panował na świecie, jak napisano: „I był głód w ziemi, i zstąpił Awram do Egiptu”. I tych królów, za którymi gonili twoi ludzie i których pokonałeś. Stwórca ocalił cię od nich wszystkich i nikt nie mógł wyrządzić ci krzywdy. Wstań, wypełnij przykazanie swojego Pana». Powiedział Stwórca Mamremu: «Mamre, ty doradziłeś mu obrzezanie, na twoje życie, objawię mu się tylko w twoim pałacu»”.
Ale jak można powiedzieć, że Stwórca nakazał Awrahamowi się obrzezać, a on poszedł radzić się przyjaciół: „Czy warto wypełnić nakaz Stwórcy” – jak to możliwe?
Należy to wyjaśnić w aspekcie pracy: gdy Stwórca nakazał mu się obrzezać, poszedł poradzić się swoich przyjaciół, czyli swojego ciała, ponieważ to ciało musi wykonać to działanie. Dlatego zapytał ciało, czy się zgadza, czy też uważa, że nie należy wypełnić nakazu Stwórcy. W ciele znajdują się bowiem przyjaciele człowieka, czyli pragnienia połączone w obrębie ciała. Musi je zapytać, gdyż to one mają wypełnić nakaz, który otrzymał od Stwórcy. Kiedy pozna ich zdanie, będzie wiedział, co robić.
Należy wiedzieć, że w ciele są trzy dusze, jak napisano w Zoharze (Wajera, p. 315, komentarz Sulam): „Rabbi Jehuda powiedział: W człowieku są trzy sposoby kierowania. Kierowanie przez rozum i mądrość – to siła świętej neszama. Kierowanie przez pożądanie, które pragnie wszelkich złych żądz – to siła pożądania. I kierowanie, które prowadzi ludzi i wzmacnia ciało – nazywa się ono nefesz ciała”.
Te trzy sposoby kierowania nazywane są przyjaciółmi Awrahama, czyli znajdują się w nim. I Awraham poszedł zapytać ich – jakie jest ich zdanie, pragnąc poznać opinię każdego z przyjaciół.
I Anar powiedział mu: „Masz przecież ponad dziewięćdziesiąt lat, i narazisz się na cierpienie”. Wartość liczbową słowa „Anar” stanowi 320[1] i wskazuje ona na 320 iskier. W tych 320 iskrach jest również domieszka Malchut, nazywanej „kamiennym sercem”, które chce otrzymywać tylko dla siebie i którego istotą jest egoizm. Dlatego Anar powiedział Awrahamowi: „Masz przecież ponad dziewięćdziesiąt lat, czy narazisz się na cierpienie?”. To „kamienne serce”, to znaczy pożądająca nefesz, powiedziało mu: „Zawsze musisz starać się otrzymywać przyjemność i nasłodzenie, a nie narażać się na cierpienie”. Tak więc powiedział mu, że nie warto słuchać nakazu Stwórcy.
Mamre zaś powiedział mu: „Przypomnij sobie dzień, w którym Chaldejczycy wrzucili cię do rozpalonego pieca”. Innymi słowy, przecież widzisz, że Stwórca postępuje z tobą ponad rozum, ponieważ rozum twierdzi, że ten, kogo wrzucono do rozpalonego pieca – spłonie, a to, że zostałeś ocalony, jest ponad to, co twierdzi rozum. Dlatego ty także przyjmij na siebie Jego właściwości i również postępuj ponad rozum. I chociaż według rozumu rację ma Anar – ty postępuj ponad rozum.
Eszkol to nefesz ciała, która, jak powiedziano wyżej, wzmacnia ciało. Autor wiąże jego imię ze słowem „rozważę” (eszkol אשקול)[2]: ma on rozważyć, z kim warto się połączyć – z pożądającą nefesz, czyli Anarem, czy z Mamrem, który jest nefesz rozumu i mądrości. To siła świętej neszama, jak powiedziano w przytoczonych słowach Zoharu.
Imię Mamre (ממרא) autor wiąże ze słowami „sprzeciwił się poleceniu Anara” (המרה את פיו של ענר) i powiedział Awrahamowi, by postępował ponad rozum. Dlatego powiedziano: „I objawił mu się Stwórca w Alonej Mamre”. Ponieważ właśnie w tym miejscu, gdzie postępuje się ponad rozum, gdzie nie ma żadnego oparcia w rozumie, właśnie tam objawia się Stwórca i człowiek zasługuje na poznanie świętości. Dlatego Mamre to właściwość człowieka do pracy ponad rozum, nazywana nefesz rozumu i mądrości, ponieważ właśnie tam, gdzie postępuje się ponad rozum, objawiają się rozum i mądrość.
Wynika stąd, że słowa Zoharu „Awraham poszedł poradzić się swoich przyjaciół” odnoszą się do samego ciała Awrahama. To ciało musi wypełnić przykazanie, dlatego zapytał je o zdanie, aby wiedzieć, co powinien zrobić: czy musi je przymusić, czy też [jego pragnienia] zgadzają się z tym, co powiedział mu Stwórca. Słowa, że poszedł poradzić się swoich przyjaciół, odnoszą się do trzech dusz znajdujących się w jego ciele. Są one jego przyjaciółmi, z którymi zawsze przebywa.
Powiedziano w Bereszit Raba (koniec parszy Lech Lecha i początek Wajera, ustęp „Zanim się obrzezałem”): „Powiedział Awraham: zanim się obrzezałem, przychodzili do mnie przechodnie i powracający[3], a kiedy się obrzezałem, nie przychodzą do mnie. Powiedział mu Stwórca: zanim się obrzezałeś, przychodzili ludzie nieobrzezani, a teraz Ja i Moja świta objawiamy się tobie”.
Tutaj potrzebne jest wyjaśnienie. Przecież Awraham nie otrzymał odpowiedzi na swoje pytanie. Zapytał: dlaczego teraz nie przychodzą do mnie przechodnie i powracający? A jaka była odpowiedź? Zamiast odpowiedzi na pytanie: „dlaczego nie przychodzą”, otrzymał inną odpowiedź: że wcześniej przychodzili nieobrzezani, a teraz objawia mu się Stwórca.
Można to wyjaśnić w aspekcie pracy. Pytał: przed obrzezaniem porządek jego pracy był taki, że stale przychodzili do niego „przechodnie i powracający”. Miał myśli „przechodzących”, a następnie następował stan „powracających”. Oznacza to, że przed obrzezaniem miał pole do pracy: pojawiały się w nim myśli grzeszników, a potem miał miejsce dla „powracających”, czyli dla czynienia tszuwy. Wtedy wiedział, że jest człowiekiem pracy. Teraz natomiast nie ma już miejsca dla „przechodniów i powracających”, a tęsknił za pracą.
Wtedy powiedział mu Stwórca: nie warto się tym martwić, ponieważ ostatecznie twoja praca była pracą ludzi nieobrzezanych. Czyli twoja praca nie była czystym obdarzaniem, ponieważ nie zasłużyłeś jeszcze na usunięcie napletka, nazywanego pragnieniem otrzymywania. I teraz nie musisz się smucić, że nie ma już pracy tego rodzaju. Ponieważ ostatecznie, choć wtedy była to praca ludzka i piękna, to jednak z drugiej strony była to praca zewnętrzna, gdyż byli to ludzie nieobrzezani. A teraz, po obrzezaniu, istnieje podobieństwo właściwości, i dlatego Ja i Moja świta możemy przyjść do ciebie, czego wcześniej nie mogliśmy.
[1] Przyp. tłum. Gematria imienia Anar (ענר): ajin ע = 70, nun נ = 50, resz ר = 200; razem 320. Hebrajski zapis liczby ש״ך również daje 320: szin ש = 300 i kaf ך = 20. Końcową kaf liczy się tu jak zwykłą kaf.
[2] Przyp. tłum. Imię Eszkol zapisuje się אשכול, a czasownik „zważę, rozważę” – אשקול. Zapis różni się literą kaf כ / kuf ק, lecz podobieństwo brzmienia pozwala autorowi połączyć imię z rozważaniem dwóch rad.
[3] Przyp. tłum. Owrim we-szawim to zwykłe określenie przechodniów, dosłownie „przechodzący i powracający”. Autor odczytuje je dalej jako grzeszących (związek z awera, przekroczenie, grzech) i powracających w skrusze (szawim). Dosłowny przekład zachowuje tę grę słów.