33) (Midrasz ha-ne’elam) Oto są dzieje Icchaka, syna Awrahama – Awraham zrodził Icchaka (midrasz ha-ne’elam we-ele toldot Jicchak ben Awraham, Awraham holid et Jicchak). Rabbi Icchak rozpoczął: „Mandragory wydały swój zapach…” (ribi Jicchak patach: ha-duda’im natnu re’ach…). Nauczyli nasi Mędrcy: w przyszłości Stwórca wskrzesi zmarłych i otrząśnie ich z prochu, aby nie byli już budowlą z prochu, tak jak byli na początku, gdy zostali stworzeni z prawdziwego prochu – z rzeczy, która się nie utrzymuje (tanach rabbanan: le-atid lavo, Kudsha brich Hu mechaje et ha-metim, ve-jena’er otam me-afram, she-lo jihju binjan afar, kmo she-haju ba-tehillah, she-nivreu me-afar mamash, davar she-eino mitkajem), jak powiedziano: „I ulepił Stwórca Elohim człowieka z prochu ziemi” (he-dehu di-khtiv: wajicer Haszem Elohim et ha-adam afar min ha-adamah).

Sulam

33) „Oto rodowód Icchaka, syna Awrahama. Awraham zrodził Icchaka”²⁶¹. W przyszłości Stwórca wskrzesi umarłych i strząśnie z nich proch, aby nie byli już tym budulcem z prochu, jakim byli na początku, kiedy zostali stworzeni rzeczywiście z prochu, który nie jest zdolny do istnienia. Jak powiedziano: „I stworzył Stwórca, Wszechmogący, człowieka z prochu ziemi”[1].

34) W tym czasie otrząsną się z prochu, z tej budowli, i staną się trwałą budowlą, aby mieć trwałość – jak powiedziano: „Otrząśnij się z prochu, powstań, zasiądź, Jeruszalajim” – będą trwali w istnieniu (u-wo-oto ha-sza’ah jitna’aru me-afar, me-oto ha-binyan, we-ja’amdu be-binyan mekuyam, li-hjot lahem kijuma, he-dehu hitna’ari me-afar kumi shevi Jeruszalajim, jitkajemu be-kijuma). I wyjdą spod ziemi i przyjmą swoją neszamę w ziemi Israela (we-ja’alu mi-tachat la-arec, we-jikablu niszmatan be-Erec Israel). W tym czasie Stwórca rozleje na nich wszelkie rodzaje woni z Ogrodu Eden (be-oto ha-sza’ah jacyf Kudsha brich Hu kol minei reichin she-ba-Gan Eden aleihem), jak powiedziano: „Mandragory wydały swój zapach” (he-dehu ha-duda’im natnu re’ach).

Sulam

34) I w tej godzinie strząsną z siebie proch, to budowanie, i pozostaną w budowie istniejącej, ponieważ uzyskają istnienie, jak powiedziano: „Strząśnij z siebie proch, powstań, zasiądź, Jeruszalajim”[2]. Otrzymają swoje istnienie i powstaną spod ziemi, i otrzymają swoje dusze w ziemi Israel. I w tym czasie Stwórca napełni ich wszelkimi aromatami Ogrodu edeńskiego, jak powiedziano: „Mandragory rozsiały woń”[3].

35) Rabbi Icchak powiedział: Nie czytaj „hadudaim” (mandragory), lecz „hadodim” (kochankowie), to jest ciało i neszama, które są kochankami i przyjaciółmi jedno z drugim (amar Ribi Jicchak: al tikri „haduda’im”, ela „hadodim”, zehu ha-guf we-ha-neszama, sze-hem dodim we-re’im ze im ze). Rabbi Nachman powiedział: mandragory dosłownie – tak jak mandragory wywołują miłość na świecie, tak i one wzbudzają miłość na świecie (Rav Nachman amar: duda’im mamasz – ma ha-duda’im molidim ahawa ba-olam, af hem molidim ahawa ba-olam). A co znaczy „wydały swój zapach”? Doskonałość ich czynów, aby poznawać i rozpoznawać swojego Stwórcę (u-mai natnu reach – kiszron ma’aseihem, lada’at u-lehakkir le-boram).

Sulam

35) Czytaj nie „mandragory (dudaim דּוּדָאִים)”, lecz „kochający (dodim דּוֹדִים)”. I to ciało i dusza, które są kochającymi i bliskimi sobie nawzajem. I tak jak mandragory wzbudzają miłość na świecie, tak i one wzbudzają miłość na świecie. A co oznacza „rozsiały woń”? Szczególny duch w ich działaniach, pozwalający pojąć i poznać Tego, który ich stworzył.

36) A przy naszych wrotach – to są bramy niebios, które są otwarte, aby zsyłać neszamot do ciał (we-al pitchejnu: elu pitchej szamajim, sze-hem petuchim le-horid neszamot li-fgarim). Wszystkie rozkosze – to są neszamot (kol megadim: elu ha-neszamot). Nowe i też stare – ci, których neszama wyszła wiele lat temu, i ci, których neszama wyszła przed niewieloma dniami, a którzy zasłużyli przez doskonałość swych czynów, aby wejść do przyszłego świata (chadaszim gam jeszanim: otam sze-jac’u neszmatam me-ha-jom kama szanim, we-otam sze-jac’u neszmatam mi-jamim muatim, we-zachu be-kiszeron ma’aseihem, le-hikanes ba-ha-hu alma), wszyscy są przeznaczeni, aby zejść naraz i wejść w ciała przygotowane dla nich (kulam atidim le-jored be-wat achat, le-hikanes ba-gufot ha-muchanim lahem).

Sulam

36) „A przy naszych drzwiach wszelkie wyborne owoce, nowe i stare, dla ciebie, mój miły, zachowałam!”³⁰⁷. „A przy naszych drzwiach” – to bramy niebios, które są otwarte, aby zesłać dusze do martwych ciał. „Wszelkie owoce wyborne” – to te dusze. „Nowe i stare” – których dusza wyszła wiele lat temu, i których wyszła całkiem niedawno, i które dzięki duchowi swoich czynów zasłużyły, by wejść do przyszłego świata. Wszystkie one będą musiały zejść jednocześnie, aby wejść do przeznaczonych im ciał.

37) Powiedział Rabbi Acha bar Jaakow: Głos z nieba wychodzi i mówi: „Nowe i też stare, mój miły, przechowałam dla ciebie” (amar Rabbi Acha bar Jaakow, bat kol jocet we-omeret: chadaszim gam jeszanim dodi cafanti lach). Przechowałam ich – w tych światach (cafanti otam, be-otam ha-olamot). Dla ciebie – dla ciebie, ponieważ ty jesteś ciałem świętym i czystym (lach: biszwilcha, biszwil sze-atta guf kadosz we-naki). Inna interpretacja: „Dudajim” – to są aniołowie pokoju (dawar acher ha-duda’im, elu mal’achej szalom). „Dały zapach” – to są neszamot, które są zapachem świata (natnu reach, elu ha-neszamot, sze-hem reach ha-olam). „Dały” – to znaczy: opuściły, jak w innym miejscu: „I nie dał Sichon Israelowi…” (natnu: szawku, kedawar acher we-lo natan Sichon et Israel).

Sulam

37) Rozlega się głos, który mówi: „Nowe i stare, dla ciebie, mój miły, zachowałam!” – „Zachowałam!” – w tych światach. „Dla ciebie” – ze względu na ciebie, ponieważ jesteś ciałem świętym i czystym.

„Mandragory” – to aniołowie świata. „Rozsiały woń” – to dusze, które są wonią świata. „Z daleka” – jak powiedziano: „I nie pozwolił Sichon Israelowi”[4].

38) Nauczył Tana i powiedział Rabbi Jehuda: Trzy grupy aniołów służby chodzą w każdym miesiącu i w każdy szabat, aby towarzyszyć neszama aż do miejsca jej stopnia (de-ta’ana amar Rabbi Jehuda, szalosz kitot szel mal’achej haszaret holchim be-chol chodesz u-ve-chol szabat le-lawwot la-neszama ad mekom maalata). A na „przy naszych wejściach – wszelkie rozkosze” (u-ve-man nokim al petacheinu kol megadim). Powiedział Rabbi Jehuda: to są ciała, które stoją u wejść do grobów, by przyjąć swoje neszamot (amar Rabbi Jehuda, elu hen ha-gufot sze-hem omdim be-pitchej kvarot le-kabel neszmatan). A Duma daje kartę z wyliczeniem i ogłasza i mówi: Władco świata, nowe i też stare – ci, którzy zostali pochowani przed wieloma dniami, i ci, którzy zostali pochowani niedawno – wszystkich przechowałem dla Ciebie, by ich wydobyć z rozliczeniem (ve-Duma noten pitka de-chuszbena, ve-hu machriz ve-omer: Ribono szel olam, chadaszim gam jeszanim, otam sze-nikberu mi-kama jamim, ve-otam sze-nikberu mizman mu’at, kullam cafanti lach, le-mejpak le-hu be-chuszbena).

Sulam

38) Trzy rodzaje aniołów-sług towarzyszą duszy każdego miesiąca i w każdy szabat aż do miejsca jej wzniesienia. „U naszych drzwi wszelkie wyborne owoce” – to ciała stojące u wejścia do grobów, by przyjąć swoje dusze. A Duma wyciąga księgę rachunkową i ogłasza: „Władco świata, «nowe i stare», pogrzebani dawno i pochowani niedawno – wszystkich ich przechowałem dla Ciebie, aby wydobyć ich według rachunku”.

39) Powiedział Raw Jehuda w imieniu Rawa: W przyszłości Stwórca będzie się radował w tym czasie z sprawiedliwymi, aby spoczęła Jego Szchina wśród nich, i wszyscy będą się radować tą radością, jak powiedziano: „Niech się Stwórca raduje ze swoich dzieł” (amar Raw Jehuda amar Raw, atid ha-Kudsza Berich Hu li-smocach be-oto zman im ha-caddikim le-haszrot Szhinato immahem, we-ha-kol jismechu be-otah simcha, he-dehu jiszmach Haszem be-maasaw). Powiedział Rabbi Jehuda: W przyszłości sprawiedliwi w tym czasie będą stwarzać światy i wskrzeszać zmarłych (amar Rabbi Jehuda, atidim ha-caddikim be-oto zman liwro olamot u-lehachayot metim). Powiedział mu Rabbi Jose: Przecież uczono: „Nie ma nic nowego pod słońcem” (amar leih Rabbi Jose, ve-hatnan ein kol chadasz tachat ha-szemesz). Odpowiedział mu Rabbi Jehuda: Przyjdź i posłuchaj: dopóki bezbożni są na świecie i rozmnażają się, cały świat nie jest w istnieniu, a kiedy sprawiedliwi są na świecie, wtedy świat istnieje (amar lo Rabbi Jehuda, taszma, be-od sze-hareszaim ba-olam we-jirbu, kol ha-olam eino be-kiyum, u-kesze-ha-caddikim ba-olam, azaj ha-olam mitkayem). I będą wskrzeszać zmarłych, jak powiedziano: „Jeszcze będą siedzieć starcy i staruszki na ulicach Jeruszalajim, a każdy z laską swoją w ręku ze względu na podeszły wiek”, jak napisano wyżej (we-atidim le-hachayot metim, kidka’amarin, od jeszvu zekenim u-zkenot birchowot Jeruszalajim, we-isz miszaneto be-jado me-rov jamim, kedichtiw le-eil).

Sulam

39) W przyszłości Stwórca będzie radował się ze sprawiedliwymi w tym właśnie czasie, umieszczając razem z nimi swoją Szchinę (siedzibę), a ta radość napełni wszystkich, jak powiedziano: „Radować się będzie Stwórca dziełom swoim”[5]. I sprawiedliwi w tym samym czasie będą musieli tworzyć światy i wskrzeszać umarłych. Jak powiedziano: „Jeszcze będą siedzieć starcy i staruszki na placach Jeruszalajim, każdy z laską swoją w ręce swojej – z powodu długich dni”[6].

40) W tym czasie sprawiedliwi osiągną pełnię poznania, jak powiedział Rabbi Jose: „W dniu, w którym Stwórca będzie się radował ze swoich dzieł, sprawiedliwi będą mogli poznać Go w swoim sercu” (be-oto zman jasigu ha-caddikim daat szlema, de-amar Rabbi Jose, be-joma de-jechadej Kudsza Berich Hu be-owadoj, zeminin inun caddikaja le-minda leih be-libehon). I wtedy zrozumienie się w nich pomnoży, jakby Go widzieli oczyma (u-kedein jisgei suklatanu be-libehon ke-ilu chazu leih be-eina), jak powiedziano: „I powiedzą w owym dniu: Oto nasz Bóg!” (he-dehu dikhtiw: we-amar ba-jom ha-hu hine Elohejnu ze). I radość duszy w ciele będzie większa niż wszystko inne, ponieważ oboje – dusza i ciało – będą trwać, i poznają oraz uchwycą swojego Stwórcę, i będą się radować z blasku Szhiny, i to jest właśnie dobro, które zostało ukryte dla sprawiedliwych w przyszłym świecie (we-simchat ha-neszama ba-guf jeter mikullam, al sze-jihju szenehem kajamim, we-jedu we-jasigu et Boream, we-jehenu mi-ziv ha-Szchina, we-zehu ha-tow ha-ganuz la-caddikim le-atid lavo). Jak jest powiedziane: „Oto są pokolenia Icchaka, syna Awrahama” – to są pokolenia radości i śmiechu, które będą na świecie w owym czasie (he-dehu we-ele toldot Jicchak ben Awraham, elu hem toldot ha-simcha we-ha-sachok sze-jehe ba-olam be-oto zman). „Syn Awrahama” – to dusza, która zasłużyła na to i która osiąga pełnię w swoim poziomie (ben Awraham – hi ha-neszama ha-zocha le-kach, u-lihjiot szlema be-maalata). „Awraham zrodził Icchaka” – dusza rodzi tę radość i ten śmiech na świecie (Awraham holid et Jicchak – ha-neszama molida ha-simcha we-ha-sachok ha-ze ba-olam).

Sulam

40) I w tym czasie sprawiedliwi osiągną doskonałe poznanie. W dniu, gdy „radować się będzie Stwórca dziełom swoim”, sprawiedliwi poznają Stwórcę w swoim sercu. I wtedy mądrość pomnoży się w ich sercu, jakby widzieli Go na własne oczy.

41) Powiedział Rabbi Jehuda do Rabbi Chija: To, co się nauczyliśmy, że Święty, niech będzie Błogosławiony, przygotuje ucztę dla sprawiedliwych w przyszłości – czym jest? (amar rabbi jehuda le-rabbi chija, ha de-taninan de-atid hakudsza berich hu la-asot seuda la-caddikim le-atid lavo, maj hi). Powiedział mu: Zanim jeszcze poszedłem do tych świętych aniołów, panów nauki, tak słyszałem (amar leih, ad la azleit kamei inun malachin kadiszin, marej matnitin, hachei szemia li), że kiedy usłyszałem to, co powiedział Rabbi Elazar, uspokoiło się moje serce (kevan de-szam’it ha de-amar rabbi elazar, itjaszewa be-libai), że powiedział Rabbi Elazar: Uczta sprawiedliwych w przyszłości jest jak to, co jest napisane: „I ujrzeli Elohim, i jedli, i pili” (de-amar rabbi elazar, seudat ha-caddikim le-atid lavo, ke-hai dikhtiw wajechazu et ha-elohim wajochelu wajisztu). I to jest to, czego się uczymy: „są zaopatrywani” (we-da hu de-tenan nizonnin). A Rabbi Elazar powiedział: W jednym miejscu uczymy się „korzystają”, a w innym miejscu „są zaopatrywani” – jaka jest różnica między tym a tamtym? (we-amar rabbi elazar be-atar chad taninan nehenin, u-be-atar achara taninan nizonnin, maj bein hai le-hai). Tylko tak powiedział mój ojciec: Sprawiedliwi, którzy nie zasłużyli aż tak bardzo, korzystają z tego blasku, ale nie osiągają go w pełni (ela hachei amar awi, ha-caddikim sze-lo zachu kol kach, nehenin me-oto ziww, sze-lo jasigu kol kach), ale sprawiedliwi, którzy zasłużyli – są zaopatrywani, aż osiągną doskonałe pojmowanie (awal ha-caddikim sze-zachu, nizonnin, ad sze-jasigu hasaga szlema). A jedzenie i picie to właśnie to, i to jest ta uczta i to pożywienie (we-ein achila u-sztija ela zo, we-zo hi ha-seuda we-ha-achila). A skąd to wiemy? Od Moszego, jak jest napisane: „I był tam ze Stwórcą czterdzieści dni i czterdzieści nocy – chleba nie jadł i wody nie pił” (u-mena lan ha, mi-Mosze, de-khtiw wajhi szam im Haszem arbaim jom we-arbaim lajla, lechem lo achal, u-majim lo szata). Dlaczego chleba nie jadł i wody nie pił? Ponieważ był zaopatrywany z innej uczty – z tego blasku z góry (maj ta’ama lechem lo achal u-majim lo szata? mi-penei sze-haja nizonn mi-seuda acheret, me-oto ziww sze-ma’la). I w taki właśnie sposób będzie uczta sprawiedliwych w przyszłości (u-ke-hai gawna seudatan szeł caddikim le-atid lavo).

Sulam

41) W przyszłym świecie Stwórca przygotuje ucztę dla sprawiedliwych, jak powiedziano: „I widzieli Wszechmogącego, i jedli, i pili”[7]. Tym będą się sycić i tym będą się rozkoszować. Sprawiedliwi, których poznanie jest niepełne, cieszą się blaskiem, którego nie pojęli w pełni. Natomiast sprawiedliwi, którzy dostąpili zasługi, będą się nasycać, aż osiągną pełne poznanie. I nie ma innego jedzenia ani picia – tylko to. To właśnie nazywa się ucztą i pokarmem.

Jak powiedziano o Moszem: „I przebywał tam Mosze czterdzieści dni i czterdzieści nocy – chleba nie jadł i wody nie pił”[8]. „Chleba nie jadł i wody nie pił” – ponieważ sycił się inną ucztą, tym wyższym blaskiem. I taka będzie uczta sprawiedliwych w przyszłym świecie.

42) Powiedział Rabbi Jehuda: Uczta sprawiedliwych w przyszłości – aby cieszyć się Jego radością (amar rabbi Jehuda: seudata ha-caddikim le-atid la-wo, liszmoach be-simchato), jak powiedziano: „Pokorni usłyszą i rozradują się” (he-de amar: jiszme’u anawim we-jis’mechu). Rabbi Huna powiedział z tego miejsca: „I będą się radować wszyscy, którzy ufają Tobie, na wieki będą śpiewać” (Rabbi Huna amar me-hacha: we-jis’mechu kol chosej wach, le-olam jeranenu). Powiedział Rabbi Icchak: i to, i to – istnieje na przyszłość (amar rabbi Jicchak: ha’i we-ha’i ita le-atid la-wo). I nauczyciel powiedział w imieniu Rabbi Josego: Wino przechowywane w gronach od sześciu dni stworzenia – to są rzeczy pradawne, które nie zostały objawione człowiekowi od dnia, gdy został stworzony świat, i które mają zostać objawione sprawiedliwym w przyszłości (we-ta’ana amar rabbi Jose: jajin ha-meszumar ba-anawaw, mi-szeszet jemej bereiszit – elu dewarim atikim, sze-lo niglu le-adam, mi-jom sze-nibra ha-olam, we-atidim le-higalot la-caddikim le-atid la-wo), i to właśnie jest picie i jedzenie, rzeczywiście tak jest (we-zo hi ha-sztija we-achila, wadaj da hi).

Sulam

42) Uczta sprawiedliwych w przyszłym świecie polega na cieszeniu się Jego radością, jak powiedziano: „Usłyszą pokorni i rozweselą się”[9]. Stąd: „I rozradują się wszyscy, którzy ufają Tobie, będą się weselić na wieki”[10]. Jedno i drugie odnosi się do przyszłego świata. Wino, przechowywane w Jego winogronach od sześciu dni początku stworzenia – to pradawne wypowiedzi, które nie zostały objawione człowiekowi od dnia stworzenia świata i zostaną objawione sprawiedliwym w przyszłym świecie – i to jest jedzenie i picie.

43) Powiedział Rabbi Jehuda, syn Rabbi Szaloma: Jeśli tak, to czym jest Lewiatan i czym jest wół, jak jest napisane: „Gdyż plon gór przyniosą mu” (amar rabbi Jehuda be-rabbi Szalom: im ken, ma hu Liwjatán, u-ma hu ha-szor, dikhtiw: ki bul ha-harim jis’u lo). Powiedział Rabbi Jose: Przecież jest napisane: „W owym dniu nawiedzi Stwróca swoim twardym, wielkim i silnym mieczem Lewiatana węża prostego i Lewiatana węża skręconego, i zabije potwora, który jest w morzu” (amar rabbi Jose: we-ha ketiw: ba-et ha-hi, jifkod Haszem be-charbo ha-kasza we-ha-gedola we-ha-chazaka al Liwjatán nachasz bariach, we-al Liwjatán nachasz akalaton, we-harag et ha-tanin aszer ba-jam). Oto są trzy, lecz to jest aluzja, że uczynił aluzję do królestw (ha hacha t’lata, ela remez hu, de-ka ramaz al malkhewata). Powiedział Rabbi Tanchum: Nie ma potrzeby mówić nic więcej ponad to, co powiedzieli mędrcy – rzeczywiście tak jest (amar rabbi Tanchum: leit le-mejmar al ma de-amru Rabbanan, wadaj kach hi).

Sulam

43) W takim razie, co oznaczają lewiatan i byk, jeśli powiedziano: „Bo góry przynoszą mu pokarm, i wszystkie zwierzęta polne tam się bawią”[11]? Powiedziano: „W owym dniu Stwórca ukarze swoim ciężkim, wielkim i mocnym mieczem lewiatana, węża umykającego, i lewiatana, węża wijącego się, i zabije potwora, który jest w morzu”[12]. Wspomniano tu troje. Jednak chodzi o panowania.

44) Powiedział Rabbi Icchak: Byłem przed Rabbim Jehoszua i zapytałem o tę sprawę, powiedziałem: ta uczta sprawiedliwych w przyszłości – jeśli tak jest, nie uspokoiło się moje serce, ponieważ Rabbi Elazar powiedział: uczta sprawiedliwych w przyszłości jest w taki sposób, jak jest napisane: „I ujrzeli Elohim, i jedli, i pili” (amar rabbi Jicchak: ana haveina kamej de-rabbi Jehoszua, we-sza’ilna hai mila, amarna: hai seudata de-caddikaja le-atid la-wo, i kach hu, la itjajszwa be-libaj, de-ha amar rabbi Elazar: seudata ha-caddikim le-atid la-wo, ke-hai gawna dikhtiw: wajechzu et ha-Elohim wajochlu wajisztu). Powiedział Rabbi Jehoszua: Dobrze powiedział Rabbi Elazar i tak właśnie jest (amar rabbi Jehoszua: szapir ka-amar rabbi Elazar, we-kach hu).

Sulam

44) Jak więc mówi się, że uczta sprawiedliwych w przyszłym świecie będzie składała się z lewiatana i bawołu – skoro już wyjaśniliśmy, że o uczcie sprawiedliwych w przyszłym świecie powiedziano: „I widzieli Wszechmogącego, i jedli, i pili”³¹¹?

45) Jeszcze powiedział Rabbi Jehoszua: To zaufanie, które mędrcy wypowiedzieli wobec większości świata, że zostaną zaproszeni na tę ucztę Lewiatana i tego wołu, i do picia dobrego wina, które zostało zachowane od czasu stworzenia świata – znaleźli werset i objaśnili go, jak jest napisane: „I będziecie jeść swój chleb do syta” (od amar rabbi Jehoszua: hai meheimnuta, de-amru Rabbanan le-ruba de-alma, de-zaminin inun be-hai seudata de-Liwjatan we-hahu tora, u-le-mishtej chamra taw, de-itnatar mi-kad itbrej alma, kra aszkachu we-darszu, dikhtiw: we-achaltem lachmechem la-sowa). Rabbi Zeira powiedział: Wszystkie rodzaje zachęty, Święty, niech będzie błogosławiony, przygotował dla Israel, by przywrócić ich do dobra, a to jest większe od wszystkich, że powiedział im: „I będziecie jeść swój chleb do syta” (da-amar rabbi Zeira: kol minej pitu’i, pita ha-Kudsz’a brich hu le-Israel, le-hachaziram le-mutaw, we-da hu jatir mi-kulhon, da-amar le-hu: we-achaltem lachmechem la-sowa). A w przekleństwach: „I będziecie jeść, ale nie nasycicie się”, i to było dla nich trudniejsze niż wszystko (u-ba-klalot: we-achaltem we-lo tisba’u, we-da kaszja le-hu mi-kulhon). Dlaczego? Bo jest napisane: „Któż dałby, abyśmy umarli z ręki Stwórcy w ziemi Micraim…” (maj ta’ama? dikhtiw: mi jiten mutenu be-jad Haszem be-erec Micraim we-gomer). Powiedział Rabbi Zeira: Uczy to, że z powodu jedzenia oddali swoje dusze na śmierć w ich ręce (amar rabbi Zeira: melamed de-mi-szum achila masru nafszam le-mut be-jadam). Gdy Święty, niech będzie błogosławiony, zobaczył ich pożądanie, powiedział im: „Jeśli będziecie słuchać głosu przykazań, będziecie jedli do syta”, by uspokoić ich umysł (kejwan sze-ra’a ha-Kudsz’a brich hu ta’awatam, amar la-hem: im tiszme’u le-kol ha-micwot, we-achaltem la-sowa, ke-dej le-haniach da’atam). W ten sposób mędrcy diaspory dostrzegli, że wygnanie się przeciąga, i oparli się na wersetach Tory, i powiedzieli, że zostaną zaproszeni do jedzenia i radowania się na wielkiej uczcie, którą Święty, niech będzie błogosławiony, zamierza im przygotować, i przez to większość świata znosi wygnanie ze względu na tę ucztę (ke-ha-gawna chamu Rabbanan de-galuta itmaszach, istakemu al kera’ej de-orajta, we-amru: de-zaminin le-mejchal u-lemech’edej be-seudata rabba, de-zamin Kudsz’a brich hu le-me’abad le-hu, u-al da ruba de-alma savlu galuta be-gin hai seudata).

Sulam

45) Ta wiara, o której mędrcy przekazali wielu na świecie, że są zaproszeni na tę ucztę z lewiatanem i tym samym bawołem, i by pić dobre wino, przechowywane od momentu stworzenia świata. Odkryli oni to powiedzenie i wyjaśnili słowa: „I będziecie jeść swój chleb do syta”[13] w następujący sposób. Stwórca przekonywał Israel do powrotu ku dobru wszelkimi możliwymi zachętami, a najsilniejszą z nich było, gdy powiedział im: „I będziecie jeść swój chleb do syta”; a także poprzez przekleństwa, jak powiedziano: „I będziecie jeść, a nie nasycicie się”[14], i to było dla nich najcięższe.

Powiedziane: „Lepiej byłoby nam umrzeć z ręki Stwórcy w ziemi egipskiej, kiedy siedzieliśmy przy garnku z mięsem i jedliśmy chleb do syta”[15] uczy nas, że dla jedzenia oddali oni swoją duszę, by umrzeć z Jego ręki. Gdy Stwórca zobaczył ich pożądliwość, powiedział im: „Jeśli posłuchacie głosu przykazań, będziecie jeść do syta” – aby porzucili swoje przekonania.

I zobaczyli też mędrcy, że wygnanie się przeciąga, i powiedzieli, opierając się na słowach Tory, że mają kosztować i radować się na wielkiej uczcie, którą Stwórca dla nich przygotuje. I dlatego wielu na świecie znosi wygnanie z powodu tej uczty.

46) Powiedział Rabbi Jochanan: Nie mamy prawa zaprzeczyć tej całej wierze, lecz musimy ją potwierdzić (amar rabbi Jochanan: leit lan le-sator meheimnuta de-kolla, ela le-kajyema leih), gdyż Tora zaświadczyła o niej (de-ha orajta ashejdat aloj) – bo przecież znamy wiarę sprawiedliwych (de-ha anan jad’in meheimnuta de-caddikaja), i czym jest ich tęsknota (we-chisu’fa de-lehon maj hi), jak jest napisane: „Będziemy się radować i cieszyć Tobą” (dikhtiw: nagila we-nis’mecha wach), a nie jedzeniem (we-lo be-achila). „Wspominać będziemy Twoją miłość bardziej niż wino” (nazkira dodecha mi-jajin). A ta uczta, do której zostaniemy zaproszeni – obyśmy mieli udział, by się nią rozkoszować (we-hahi seudata de-zaminin bah, jehe lan chulak le-mehenei minna) – to właśnie jest radość i śmiech (we-zo hi ha-simcha we-ha-schoq). „Oto są potomkowie Icchaka” – że będą się radować sprawiedliwi w przyszłości (we-ele toledot Jicchak: sze-jicchaku ha-caddikim le-atid la-wo). „Awraham zrodził Icchaka” – zasługa duszy rodzi ten śmiech i radość w świecie (Awraham holid et Jicchak – zakkut ha-neszama molid ha-schoq ha-ze we-ha-simcha ba-olam).

Sulam

46) Nie powinniśmy odrzucać wiary, lecz ją zachowywać – to znaczy uczta to jedzenie i picie, o których świadczy Tora: „I będziecie jeść swój chleb do syta”. Przecież już wiemy, na czym polega wiara i dążenie sprawiedliwych – jak powiedziano: „Będziemy się weselić i radować Tobą”[16], a nie jedzeniem. I także: „Wspomnienie Twoich pieszczot jest lepsze niż wino”³²⁰ – chodzi o wino Tory.

I uczta, która czeka wielu na świecie, to znaczy „jedzenie i picie”, będzie i naszym udziałem, którym się rozradujemy – i to jest udział radości i wesela. „I oto rodowód Icchaka”²⁶¹ – to znaczy, nią rozradują się sprawiedliwi w przyszłym świecie. „Awraham zrodził Icchaka”²⁶¹ – zasługa duszy rodzi wesele i radość na świecie.

---

[1] Tora, Bereszit, 2:7. „I ukształtował Stwórca, Wszechmogący, człowieka z prochu ziemi, i tchnął w jego nozdrza dech życia – i stał się człowiek istotą żywą.”

[2] Prorocy, Jeszajahu, 52:2. „Otrząśnij się z prochu, powstań, zasiądź, Jeruszalaim! Rozwiąż więzy ze swojej szyi, niewolnico, córko Cijonu!”

[3] Pisma, Szir ha-Szirim, 7:14. „Mandragory wydają woń, a przy naszych drzwiach są wszelkie wyborne owoce – nowe i stare – dla ciebie, mój miły, przechowałam je.”

[4] Tora, Bemidbar, 21:23. „I Sichon nie pozwolił Israelowi przejść przez swój obszar. I zebrał Sichon cały swój lud, i wyruszył przeciw Israelowi na pustynię, i przybył do Yaac, i stoczył bitwę z Israelem.”

[5] Pisma, Tehilim, 104:31. „Niech chwała Stwórcy trwa na wieki, niech raduje się Stwórca z dzieł swoich.”

[6] Prorocy, Zecharja, 8:4. „Tak powiedział Władca Zastępów: ‘Jeszcze będą siedzieć starcy i staruszki na placach Jeruszalaim, każdy z laską w ręku ze względu na podeszłe lata.’”

[7] Tora, Szmot, 24:11. „A na wybranych spośród synów Israela nie wyciągnął On swojej ręki. I widzieli Wszechmogącego, i jedli, i pili.”

[8] Tora, Szmot, 34:28. „I przebywał tam Mosze czterdzieści dni i czterdzieści nocy – chleba nie jadł, i wody nie pił – i napisał Stwórca na tablicach słowa przymierza, dziesięć wypowiedzi.”

[9] Pisma, Tehilim, 34:3. „Dusza moja będzie się chlubić w Stwórcy, usłyszą to pokorni i rozradują się.”

[10] Pisma, Tehilim, 5:12. „I rozradują się wszyscy, którzy Tobie ufają, będą wołać z radości na zawsze, a Ty ich osłonisz; i weselić się będą w Tobie ci, którzy miłują Imię Twoje.”

[11] Pisma, Ijow, 40:20. – Ten werset w standardowych wydaniach Księgi Ijowa (Hioba) może różnić się numeracją lub treścią; proszę o doprecyzowanie cytatu lub sprawdzenie, czy chodzi o inny rozdział.

[12] Prorocy, Jeszajahu, 26:1. „W owym dniu zaśpiewają tę pieśń w ziemi Jehudy: Miasto mamy silne – mury i wały daje On nam w zbawieniu.”

[13] Tora, Wajikra, 26:5. „I będzie ściernisko się spotykało ze zbiorem winogron, a zbiór winogron z siewem; i będziecie jeść chleb swój do syta, i będziecie mieszkać bezpiecznie w waszej ziemi.”

[14] Tora, Wajikra, 26:26. „Gdy złamię dla was podporę chleba, dziesięć kobiet będzie piec wasz chleb w jednym piecu i oddawać wam chleb według wagi; będziecie jeść, ale nie nasycicie się.”

[15] Tora, Szmot, 16:3. „I powiedzieli im synowie Israela: ‘Obyśmy pomarli z ręki Stwórcy w ziemi Micraim, gdy siedzieliśmy przy garnku z mięsem, gdy jedliśmy chleb do syta! Bo wyprowadziliście nas na tę pustynię, by pomorzyć całą tę zgromadzoną rzeszę głodem!’”

[16] Pisma, Szir ha-Szirim, 1:4. „Pociągnij mnie za sobą – pobiegniemy! Wprowadził mnie król do swych komnat – radujemy się i weselimy się Tobą, wspominając Twoją miłość nad wino – słusznie cię miłują.”