198) „I stało się, gdy wychodziła jej dusza, bo umarła” (wajehi be-ce’et nafszah, ki meta). Rabbi Aba powiedział: A czy skoro powiedziano: „gdy wychodziła jej dusza”, to nie wiadomo, że umarła? (amar Rabbi Aba: we-chi keivan de-amar wajehi be-ce’et nafszah, la jeda’na ki meta?). Lecz potrzebne jest to (ela itsterech), aby wskazać, że jej dusza nie wróciła już do ciała (be-gin de-la ahadarat le-gufa jatir), a śmierć Racheli była śmiercią ciała (u-mitat Rachel mitat gufa), ponieważ są ludzie, u których dusza wychodzi i wraca na swoje miejsce (de-it biwnej nasza, de-nafkei niszmatajehu we-ahadran le-atrajehu), jak powiedziano: „I wróciła jego dusza do niego”, „I wyszło ich serce”, „Moja dusza wyszła przy jego mówieniu”, „Nie pozostała w nim dusza” (u-kedeamar: wa-tasza nawszo elaw, wa-jece libbam, nafiszi jatz’a be-dabbero, lo notrah bo neszama). Ale tutaj (awal hach), jej dusza wyszła i nie wróciła na swoje miejsce (nafkat niszmatah, we-la ithadarat le-atrah), i to była śmierć Racheli (u-mitat Rachel).
Sulam
198) „I stało się przy wychodzeniu jej duszy, bo umierała”[1]. Dlaczego dodano: „bo umierała”? Aby pokazać, że dusza nie wróciła już do ciała, i Rachela zmarła śmiercią cielesną. Samo wyjście duszy nie świadczy jeszcze o śmierci ciała, ponieważ są ludzie, u których dusza wyszła, a potem powróciła na swoje miejsce, jak powiedziano: „I wrócił do niego jego duch”[2], „I zamarło ich serce”[3], „Dusza opuściła mnie od jego słów”[4], „Nie pozostał w nim duch życia”[5]. Ale jej dusza wyszła i nie wróciła na swoje miejsce, i Rachela zmarła.
199) „I nazwała jego imię Ben-Oni” (wa-tikra szemo Ben Oni) – z powodu surowości sądu, który został na nią wydany (de-kasziju de-dina de-itgzezar aleha). A Jaakow zmienił to imię (we-Jaakow ahadar le), i związał je z prawą stroną (we-kaszir le bi-jemina), ponieważ zachód wymaga, aby był połączony z prawą stroną (be-gin de-ma’araw itstrich le-kaszra le le-jemina). I chociaż jest on „Ben Oni” – stroną surowego sądu (we-af al gaw de-ihe Ben Oni, sitra de-dina kaszja), to jednak jest on „Ben Jamin” – synem prawej (Ben Jamin ihu), bo został połączony z prawą stroną (de-ha bi-jemina itkashrat).
Sulam
199) „Nadała mu imię Ben-Oni (syn mojego cierpienia)” – na pamiątkę ciężaru nałożonej na nią kary. A Jaakow ponownie związał go z prawą (linią), z hasadim, ponieważ konieczne jest związanie zachodu, Nukwy, z prawą (linią). I chociaż jest on synem cierpienia Nukwy, czyli stroną surowego sądu w niej, to jednak jest synem prawej (Ben-Jamin), ponieważ Nukwa została połączona z prawą (linią). I dlatego nazwał go Beniamin (בִּנְיָמִין), synem prawej, ponieważ związał Rachelę z prawą (linią), czyli z hasadim.
200) „I została pochowana w drodze” (we-itkewaratt be-aracha), jak zostało powiedziane (ke-ma de-ittemar). To jest ujawnienie jej śmierci i pochówku (hai itgalleja mitata we-kewurata), ale Lea – jej śmierć i pochówek nie zostały ujawnione (awal Lea la itgalleja mitata we-kewurata). I chociaż te cztery matki mają w sobie tajemnicę (we-af al gaw de-hanei arba imahan raza it le-hon), to już zostało to wyjaśnione (we-ha okemuha).
Sulam
200) I została pochowana w drodze[6], jak już wyjaśniliśmy[7]. Ponieważ w przypadku Racheli jej śmierć i pochówek były jawne, gdyż została pochowana w drodze, czyli w miejscu otwartym. Natomiast w przypadku Lei jej śmierć i pochówek nie były ujawnione.
[1] Tora, Bereszit, 35:18. „I było: gdy wychodziła jej dusza – bo umierała – nazwała go Ben-Oni; ale jego ojciec nazwał go: Beniamin.”
[2] Prorocy, Szmuel I, 30:12. „I dali mu kawałek placka z fig i dwa placki z rodzynek. I zjadł – i wrócił do niego duch, bo nie jadł chleba ani nie pił wody przez trzy dni i trzy noce.”
[3] Tora, Bereszit, 42:28. „I powiedział do swoich braci: «Zwrócono moje srebro – oto jest w moim worku!» I zamarło ich serce, i przerażeni rzekli jeden do drugiego: «Co to uczynił nam Stwórca?!»”
[4] Pisma, Pieśń nad Pieśniami, 5:6. „Otworzyłam ukochanemu memu, lecz ukochany mój zniknął, odszedł. Dusza moja opadła, gdy przemówił. Szukałam go, lecz nie znalazłam; wołałam go, lecz nie odpowiedział.”
[5] Prorocy, Melachim I, 17:17. „I było po tych wydarzeniach: zachorował syn tej kobiety, gospodyni domu; a jego choroba była bardzo ciężka, tak że nie pozostało w nim tchu życia.”
[6] Tora, Bereszit, 35:19. „I umarła Rachela, i została pochowana na drodze do Efrat, to jest Bet-Lechem.”
[7] Zob. Zohar, rozdział Wajece, p. 243.