77) Chodź i zobacz – pewnego razu siedział Rabbi Szymon i pozostali przyjaciele, wszedł przed niego Rabbi Elazar, jego syn (ta chezej: zimna chada, hawa jatib Rabbi Szymon, u-sze’ar chawraya, a’al kamej Rabbi Elazar berej). Powiedzieli do Rabbi Szymona: mamy do ciebie wielkie pytanie w sprawie Jaakowa i Esawa – dlaczego Jaakow nie chciał dać Esawowi potrawy z soczewicy, dopóki ten nie sprzedał mu swojego pierworództwa? (amru leih le-Rabbi Szymon: milta rabbata be’inan le-mib’a kammach, be-inyana de-Jaakow we-Esaw – eich la ba’a Jaakow le-mehajew le-Esaw tavszil de-tlofchin, ad de-zabin leih bechirutai di-lej?) I jeszcze: Esaw powiedział do Icchaka, swojego ojca: „I wyparł mnie ten dwa razy” (we-od: de-amar Esaw le-Jicchak abuhi: wa-ja’akweni zeh pa’amajim).
Sulam
77) Dlaczego Jaakow nie chciał dać Esawowi potrawy z soczewicy, dopóki ten nie sprzedał mu swojego pierworództwa? Jak to możliwe, żeby Jaakow oszukał Esawa?
78) Powiedział im: W tej chwili zasługujecie na to, by otrzymać baty, ponieważ uwierzyliście słowom Esawa, a zakwestionowaliście słowa Jaakowa (amar lon: ba-hadein sza’ata, attun chajawin le-kabbala malkot, de-he’emantun le-fitgamej de-Esaw, we-szikartun le-fitgamej de-Jaakow), bo przecież Pismo zaświadczyło o nim: „A Jaakow był człowiekiem prostym”, i jeszcze jest napisane: „Prawdę daj Jaakowowi” (de-ha kra as’had aleih: we-Jaakow isz tam, u-tew ketiw: titten emet le-Jaakow). Ale taka była sprawa Jaakowa z Esawem – ponieważ Esaw od początku nienawidził pierworództwa i chciał oddać je Jaakowowi, nawet bez pieniędzy (ela, kach hu inyaney de-Jaakow im Esaw: begin de-Esaw hawa sanej le-bechiruta be-kadmeita, we-hawa baej minej de-Jaakow, de-lisba leih afilu be-la kesef), jak jest powiedziane: „I zjadł, i wypił, i wstał, i poszedł, i wzgardził Esaw pierworództwem” (he-de amar: wa-ochal, wa-jiszte, wa-jakam, wa-jelech, wa-jiwzez Esaw et ha-bechora).
Sulam
78) Pismo świadczy: „Jaakow – człowiek łagodny”364, to znaczy – nieumiejący oszukiwać. Powiedziano o tym: „Ty dasz prawdę Jaakowowi”[1]. Jednak jeszcze przed tym Esaw nienawidził pierworództwa i prosił Jaakowa, żeby ten wziął je nawet bez pieniędzy. Jak powiedziano: „Jadł i pił, i wstał, i poszedł. I wzgardził Esaw pierworództwem”372.
Wyjaśnienie. Pierworództwo – to mochin światła Hochmy, wychodzące ze świecenia lewej linii. A ponieważ światło Hochmy jest pozbawione obłóczenia chasadim, niżsi nie mogą go przyjąć i niesie ono im surowe sądy.
„I przyszedł Esaw z pola zmęczony… Przecież ja idę na śmierć, na co mi pierworództwo?”372. „Pole” – to miejsce świecenia lewej linii, gdzie przyciągnął mochin odnoszące się do pierworództwa, i zmęczył się od nich aż do śmierci, ponieważ są one pozbawione chasadim.
„Potrawka z soczewicy” – to mochin wychodzące ze środkowej linii, nazywanej Jaakow, to znaczy światło Hochmy obłóczone w chasadim. I świecą one w pełni doskonałości, jednak brakuje im GaR de-GaR, to znaczy pierworództwa. Bo w wyniku zejścia środkowej linii na ekran chirik, aby obłoczyć Hochmę w chasadim, ubywa GaR de-GaR w mochin.
I dlatego mówi się, że „jeszcze przed tym Esaw nienawidził pierworództwa”, to znaczy jak powiedziano: „I przyszedł Esaw z pola zmęczony”372 – ponieważ przyciągnął tam mochin pierworództwa pozbawione obłóczenia chasadim, i zmęczył się od nich aż do śmierci. I to było jeszcze zanim przyszedł do Jaakowa, by prosić go o potrawę z soczewicy. „I prosił Jaakowa, żeby ten wziął je (pierworództwo) nawet bez pieniędzy” – z powodu surowych sądów, które zeszły na niego razem z tymi mochin. W ten sposób nie z powodu potrawy z soczewicy przekazał mu pierworództwo, ale z powodu strachu przed śmiercią. A po tym, jak już „wzgardził pierworództwem” i chciał, by (Jaakow) wziął je nawet bez pieniędzy, wtedy Jaakow ożywił go potrawą z soczewicy, pragnąc, by przysiągł mu sprzedaż pierworództwa – w celu podporządkowania raz na zawsze lewej linii prawej.
79) „I ugotował Jaakow potrawę, i przyszedł Esaw z pola, a był zmęczony” (wa-jazed Jaakow nazid, wa-jawo Esaw min ha-sade, we-hu ajef). Powiedział Rabbi Elazar: „I ugotował Jaakow” – to już zostało wyjaśnione, że było to z powodu żałoby po Awrahamie (amar rabbi Elazar: wa-jazed Jaakow – ha okmuha, de-ha begin aveluta de-Awraham hava). Ale powinno być napisane: „I ugotował Icchak potrawę” (aval wa-jazed Jicchak nazid mi-ba’ej leih), tylko że: „I ugotował Jaakow potrawę” – bo to on znał swój korzeń, ten kierunek, do którego był przywiązany (ela wa-jazed Jaakow nazid – de-ihu hava jada iqqara di-lej, be-hahu sitra de-itdabbak bej), i dlatego przygotował czerwone danie – soczewicę – czerwony wywar, ponieważ ta potrawa osłabia siłę i moc czerwonej krwi (u-begin kach awad tawszilin sumkin – adaszin, tawszil sumka – de-tawszila da, mitbar chejla we-tokfa de-dama sumka), by złamać jego siłę i moc (begin le-tabara tokfej we-chejlej), i dlatego przygotował mu to z mądrością w taki właśnie sposób – czerwony (u-begin kach awad leih be-chachmeta, ke-hahu gawna sumka).
Sulam
79) „I ugotował Jaakow potrawę”372 – na znak żałoby po Awrahamie, ponieważ tego dnia zmarł Awraham. I Jaakow ugotował ziarna soczewicy, okrągłe i bez wyżłobienia (pe), co jest aluzją do żałobników, których usta (pe) są zamknięte. Ale czyż to nie Icchak powinien był ugotować potrawę – przecież to on był w żałobie, a nie Jaakow? Chodzi o to, że Jaakow znał korzeń Esawa w tej stronie, do której się przylgnął, i dlatego przygotował potrawy w kolorze czerwonym, ponieważ taka potrawa kruszy siłę i moc czerwonej krwi. Dzięki nim mógł skruszyć moc i siłę Esawa, którego właściwością jest czerwona krew, jak powiedziano: „Wyszedł pierwszy, czerwony”[2].
Wyjaśnienie. Pe (usta) – to GaR, jak powiedziano: „Bo łowy są w jego ustach”[3]. Jednak ziarna potrawy z soczewicy nie mają wyżłobienia (pe), ponieważ są pozbawione GaR. A jednocześnie były czerwone, ponieważ czerwony kolor wskazuje na Binę, na lewą linię, która z niej wychodzi. Stamtąd Esaw wchłaniał mochin pierworództwa.
I dlatego powiedziano, że Jaakow „przygotowywał potrawy w kolorze czerwonym, ponieważ ta potrawa kruszy siłę i moc czerwonej krwi”. Gdyby nie były czerwone, Esaw by ich nie przyjął, ponieważ może otrzymywać tylko od świecenia lewej linii, to znaczy – kolor czerwony, i wtedy (Jaakow) nie mógłby go podporządkować. Ale ponieważ były czerwone – to znaczy, pochodziły z właściwości Hochmy świecenia lewej linii – Esaw je przyjął, mimo że stanowiły jedynie WaK de-GaR. I dla ich przyjęcia wzgardził pierworództwem i podporządkował się Jaakowowi.375
80) I za tę właśnie potrawę został mu sprzedany jako niewolnik, i sprzedał swoje pierworództwo Jaakowowi (we-al hahu tawszila, izdabban leih le-awda, we-zabin bechirutej le-Jaakow), a w tej chwili Jaakow zrozumiał, że dzięki jednemu kozłowi, którego będą przynosić Israelici, by zbliżyć się do jego stopnia, Esaw zostanie obrócony w sługę dla jego synów i nie będzie ich oskarżał (u-be-hahi sza’ata jada Jaakow, de-begin sa’ir chad, de-jikrewnun Israel le-gabei darga di-lej, jithappach le-awda li-bnej, we-la jekatreg lon). I we wszystkim Jaakow postępował względem Esawa z mądrością, ponieważ tamten stopień mądrości (należał) do Ezawa, i nie mógł nad nim panować, lecz został ujarzmiony, a jego dom nie został zniszczony, i on sam będzie go chronił (u-ve-kolla azal Jaakow le-gabei de-Esaw be-chachma, begin hahu darga chakim de-Esaw, we-la jachil le-szalta’a, we-itkafja, we-la ista’ab bejtej, we-ihu jagin alej).
Sulam
80) Z powodu tej potrawy Esaw sprzedał siebie w niewolę i sprzedał swoje pierworództwo Jaakowowi. I Jaakow wiedział w tej godzinie, że dzięki temu kozłowi, którego Israel w Dzień Przebłagania złożą w ofierze na jego stopnie – na pustynię Azazela[4], tzn. Samowi, opiekunowi Esawa – on stanie się niewolnikiem jego synów i będzie ich orędownikiem, i nie będzie ich oskarżał. Ze względu na ten stopień Hochmy Esawa Jaakow wszędzie postępował mądrze wobec Esawa, i dlatego Esaw nie mógł nad nim panować i ugiął się. I Jaakow nie zbezcześcił się przez niego, a tamten staje się jego obrońcą.
81) „I powiedział Esaw do Jaakowa: «Daj mi proszę najeść się z tej czerwonej, czerwonej»” (wa-jomer Esaw el Jaakow: hal’iteni na min ha-adom ha-adom ha-ze). Dlaczego jest napisane dwa razy „czerwonej” (amai ketiw trej zimnej ha-adom)? Dlatego, że wszystko, co związane z nim, jest czerwone (ela begin de-kol mah de-it bej adom), jak w innym miejscu: „I wyszedł pierwszy, rudy” (ke-dawar acher: wa-jece ha-riszon admoni). I potrawa była czerwona, jak jest napisane: „z tej czerwonej, czerwonej” (we-tawszilo adom, dikhtiw: min ha-adom ha-adom ha-ze), i jego ziemia była czerwona, jak jest napisane: „do ziemi Seir, pola Edomu” (we-ar’a di-lej aduma, dikhtiw: arcah Se’ir, s’de Edom), i jego ludzie byli czerwoni, jak jest napisane: „On to Esaw, ojciec Edomu” (we-gawrin di-lej adumin, dikhtiw: hu Esaw awi Edom). A ten, kto jest przeznaczony, by wymierzyć mu odpłatę, też jest czerwony, jak jest napisane: „Mój ukochany jest jasny i czerwony” (u-man de-zamin le-itpar’a minej, adom, dikhtiw: dodi cach we-adom), i jego szaty są czerwone, jak jest napisane: „Dlaczego czerwone są twoje szaty?” (u-lewuszej adom, dikhtiw: madua adom lilwuszecha), i napisane jest: „Któż to przychodzi z Edomu?” (u-ketiw: mi ze ba me-Edom).
82) Powiedział Rabbi Jehuda: Tak samo u Lawana było to widoczne – ponieważ był on czarownikiem (amar rabbi Jehuda: we-chen be-Lawan itchazej hachej, begin de-ha ihu chorasza hava), jak jest napisane: „Odczuwam przez wróżby, że błogosławił mi Stwórca z twojego powodu” (ke-ma dikhtiw: nichaszti, wa-jewaracheni Haszem biglalecha). I chociaż Jaakow nazywany jest człowiekiem doskonałym, to właśnie dlatego był doskonały, że z tym, z kim trzeba było postępować w miłosierdziu, szedł z nim z miłosierdziem (we-af al gav de-Jaakow ikrei gewar szelim, begin kach hava szelim – im man de-itstrich leih le-mehaj be-rachemei, hava azil), a z tym, z kim trzeba było postępować surowo, i z przebiegłością – szedł w ten sposób (we-im man de-itstrich le-mehaj imej be-dina kaszja, u-va’akimu, hava azil), bo dwie strony były w nim obecne (begin de-trej chulakej hawu bej). I o nim napisano: „Z pobożnym postąpisz pobożnie, a z przewrotnym będziesz postępował przewrotnie” (we-alej ketiw: im chasid titchasad, we-im iqqesz titpattal). Z pobożnym – w stronie dobroci, a z przewrotnym – w stronie surowego sądu (im chasid be-sitra de-Chesed, we-im iqqesz be-sitra de-dina kaszja), wszystko tak, jak należy (kolla kid-ka-jaot).
Sulam
82)[5] Tak samo musiało być i z Lawanem, ponieważ zajmował się czarami. Dlatego wobec niego Jaakow również działał podstępem. I chociaż Jaakow był człowiekiem łagodnym i doskonałym, okazywał miłosierdzie temu, wobec kogo należało postępować z miłosierdziem, a wobec kogo trzeba – uciekał się do surowego sądu i podstępu. A to dlatego, że były w nim dwie części: miłosierdzie i sąd, ponieważ Jaakow – to środkowy filar, zawierający dwie linie, Hesed i Gwurę. I o nim powiedziano: „Z miłosiernym postępujesz miłosiernie… a z opornym – podstępnie”[6] – działasz surowym sądem.
[1] Prorocy, Micha, 7:20. „Ukażesz wierność Jaakowowi, łaskę Awrahamowi, jak przysiągłeś naszym ojcom za dni dawno minionych.”
[2] Tora, Bereszit, 25:25. „I wyszedł pierwszy – rudy, cały jak płaszcz owłosiony, i nazwano go Esaw.”
[3] Zob. Zohar, parasza Chaje Sara, p. 154, od słów: „Już wyjaśniono, że to właśnie te mochin, które ciało otrzymuje za życia…”
[4] Tora, Wajikra, 16:10. „A kozioł, na którego padł los dla Azazela, ma być postawiony żywym przed Stwórcą, aby dokonać przez niego przebłagania i wypuścić go do Azazela na pustynię.”
[5] Punkt 81 w tej wersji tekstu nie został przytoczony.
[6] Pisma, Tehilim, 18:26–27. „Z miłosiernym – miłosierny jesteś, z człowiekiem prawym – prawy jesteś. Z czystym – czysty jesteś, a z przewrotnym – występujesz przebiegle.”