13) „I były dni życia Sary” (wa-jihju chajej Sara). Czym różni się tutaj Sara, że jej śmierć została zapisana w Torze (maj szena hacha Sara di-khtiw mitata be-orajta), od wszystkich kobiet świata, których śmierć nie została w ten sposób zapisana w Torze (mi-kol neszej de-alma de-la khtiw hachej mitathon be-orajta)? Powiedział Rabbi Chija (amar Rabbi Chija): Czyż nie? Przecież jest napisane: „I umarła Rachela i została pochowana w drodze do Efraty” (we-la? we-hakhtiw: watamat Rachel wa-tikkawer be-derech Efrata), i napisano: „I umarła tam Miriam…” (u-khtiw: wa-tamat szam Mirjam we-gomer), i napisano: „I umarła Dworah, mamka Riwki” (u-khtiw: wa-tamat Dworah mejneket Riwwka), i napisano: „I umarła bat Szua, żona Jehudy” (u-khtiw: wa-tamat bat Szua eszet Jehuda).

Sulam

13) „I było życia Sary”[1]. Dlaczego to, co powiedziano o Sarze, tak się wyróżnia? Przecież Tora mówi o jej śmierci więcej niż o wszystkich kobietach świata, których śmierć nie została opisana w Torze. Ale i o nich powiedziano: „I umarła Rachela”[2], „I umarła tam Mirjam”[3], „I umarła Dwora, mamka Riwki”[4], „I umarła córka Szui, żona Jehudy”[5] – to znaczy, w Torze powiedziano o śmierci wielu kobiet.

14) Powiedział Rabbi Jose (amar Rabbi Jose): We wszystkich [przypadkach] nie jest napisane tak, jak napisano o Sarze (be-kullhu la khtiw ke-ma de-khtiw be-Sara), jak powiedziano: „I były dni życia Sary: sto lat i dwadzieścia lat i siedem lat – lata życia Sary” (de-itmar: wajihju chajej Sara me’a szana we-esrim szana we-szewa szanim szene chajej Sara). Bo we wszystkich [innych przypadkach] nie zostały policzone dni i lata, jak u Sary (de-ha be-kullhu la itmanun jomin u-szenin ke-mo le-Sara). We wszystkich nie jest napisana osobna parsza, jak u Sary (be-kullhu la khtiw parsza chada bilchudaha ke-mo le-Sara). Lecz to jest tajemnica (ela raza ihu), ze względu na ten stopień (begin hahu darga), od którego zależą wszystkie dni i lata człowieka (de-kol jomin u-szenin de-bar nasz bej taljin).

Sulam

14) O żadnej z nich nie zostało napisane tak, jak napisano o Sarze: „I było życia Sary sto lat, i dwadzieścia lat, i siedem lat – to są lata życia Sary”. Żadnej z nich nie zostały policzone dni i lata tak, jak Sarze. O żadnej z nich nie została napisana osobna parasza, jak o Sarze. A wszystko to dlatego, że ona jest tym stopniem, od którego zależą wszystkie dni i lata człowieka. Innymi słowy, z tych mohin, które nazywane są „życie Sary” i które zawarte są w liczbach „sto lat i dwadzieścia lat, i siedem lat”, pochodzi życie człowieka.

15) Otworzył i powiedział (patach we-amar): „A przewagą ziemi nad wszystko jest – król służy polu” (we-jitron arec ba-kol hi, melech le-sade ne’ewad). „A przewagą ziemi nad wszystko jest” – zaiste (we-jitron arec ba-kol hi wadda’i), bo stamtąd wychodzą duchy i dusze (de-ha mi-tamman nafk’in ruchin we-niszmatin), i pożytek dla świata (u-to’alt[a] le-alma). „Król służy polu” – kto jest Królem? To Święty, niech będzie Błogosławiony (man melech? da Kudsza Berich Hu). „Służy polu” – gdy ono jest przygotowane, jak należy (le-sade ne’ewad – kad ihu ittakan kidka ja’ot). A „król” – to Król Wyższy, który łączy się z polem, gdy ono jest uprawiane (u-melech, da melech ila’a, de-itchabar le-sade kad ihu ne’ewad). Kim jest „pole”? To pole, które błogosławił Stwórca (man sade? da sade aszer beracho Haszem). Jak jest napisane: „Jak zapach pola, który błogosławił Stwórca” (di-khtiw: ke-re’ach sade aszer beracho Haszem). Bo gdy ono jest uprawiane i przygotowane we wszystkim, czego potrzebuje, jak należy (de-kad ihu ne’ewad we-ittakan be-kol mah de-ictrich le – kidka ja’ot), wtedy Król Wyższy łączy się z nim (kedejn melech ila’a itchabar immej).

Sulam

15) „Lecz wyższość ziemi we wszystkim – to król przy uprawionym polu”. „Lecz wyższość ziemi” – to znaczy Nukwy, „we wszystkim” – w Jesod Zeir Anpina, ponieważ z Jesod wychodzą duchy (ruchot), dusze (neszamot) i dobro dla świata. „Król przy uprawionym polu”.

„Król” – to Stwórca. „Uprawione pole” – to kiedy jest ono naprawione jak należy. Wyższy Król, Zeir Anpina, łączy się z polem, gdy jest ono uprawione. „Pole, które pobłogosławił Stwórca”[6] – to Nukwa, o której powiedziano: „Jak zapach pola, które pobłogosławił Stwórca”²⁰. Ponieważ kiedy jest ono uprawione i naprawione całkowicie, jak należy, wyższy Król, Zeir Anpina, łączy się z nim.

16) Rabbi Elazar powiedział (Rabbi Elazar amar): „Król służy polu” (melech le-sade ne’ewad). Ileż kolorów, ileż wyższych tajemnic jest tutaj! (kamma gawwanej, razin ila’in hacha). „Król” – to Szchina (melech: da Szhinta), która nie przebywa w domu, aby się w nim ustanowić (de-la szar’ja be-bejta le-ittakana bah), inaczej niż w czasie, gdy człowiek bierze ślub (ela be-zimna de-itnesew bar nasz), i zespala się ze swoją żoną (we-izdawwajg be-intetej), by rodzić i tworzyć ziarna (le-olada u-le-me’bad ibbin), a ona wydaje dusze, by przebywać w niej (we-ihi afikat niszmatin le-aszra’ah bah). I dlatego „służy polu”, a nie innemu (u-begin kach le-sade ne’ewad, we-la le-achara).

Sulam

16) „Król” – to Szchina, królująca w domu człowieka, aby dokonywać się w niej naprawa, gdy człowiek jest żonaty i łączy się z żoną, by płodzić i przynosić owoce. Szchina rodzi dusze, by osiedlać je w sobie, i dlatego łączy się tylko z uprawionym polem.

17) Inne wyjaśnienie (dawar acher): „Król” – to kobieta bojąca się Stwórcy (melech: da isza jirat Haszem), jak w innym miejscu: „Kobieta bojąca się Stwórcy – ona będzie chwalona” (ke-dawar acher: isza jirat Haszem hi tit’halal). „Służy polu” – to kobieta obca (le-sade ne’ewad: da isza zara), jak w innym miejscu: „By strzec cię przed kobietą obcą” (ke-dawar acher: li-szmorcha me-isza zara). Bo jest „pole” i jest „pole” (begin de-it sade we-it sade). Jest pole, w którym przebywają wszystkie błogosławieństwa i świętości (it sade de-kol birchan we-kiduszin bej szarjan), jak powiedziano: „Jak zapach pola, które błogosławił Stwórca” (ke-ma de-at amart: ke-re’ach sade aszer beracho Haszem). I jest pole, w którym przebywa całe spustoszenie i nieczystość (we-it sade de-kol cheruw u-mesa’awu), i zniszczenie, i zabójstwa, i wojny (we-szejca’a we-katolin u-kerawin bej szarjan). A ten Król czasem służy temu polu (we-hai melech zimnin de-ihu ne’ewad le-hai sade), jak jest napisane: „Pod trzema drży ziemia…” – „pod sługą, gdy króluje…” – „i pod niewolnicą, gdy wypędza swą panią” (di-khtiw: tachat szalosz ragza arec we-gomer, tachat ewed ki yimloch we-gomer, we-szifcha ki tirasz gewirtah). A ten Król – jego światło zakrywa się i pogrąża się w ciemności (we-hai melech itkasja nehorej we-itchaszakh), aż się oczyści i złączy się z Wyższym (ad de-itdakej we-itchabar le-ejla).

Sulam

17) „Król” – to żona bojąca się Stwórcy, jak powiedziano: „Kobieta bojąca się Stwórcy – będzie wychwalona”[7]. Innymi słowy, to Szchina. „Przy uprawionym polu” – to obca kobieta, strona nieczysta, jak powiedziano: „Aby strzegło cię przed obcą kobietą”[8]. Ponieważ jest pole i jest pole. Jest pole, w którym królują wszystkie błogosławieństwa i świętości, jak powiedziano: „Jak zapach pola, które pobłogosławił Stwórca”²⁰. I to jest Szchina. I jest pole, w którym królują całkowite zniszczenie i nieczystość, i zagłada, i morderstwa, i wojny. I to jest strona nieczysta.

I ten król, to znaczy Szchina, czasami służy temu polu, to znaczy stronie nieczystej, jak powiedziano: „Pod trzema trzęsie się ziemia, czterech nie może znieść… niewolnicy, która dziedziczy po swojej pani”[9]. Innymi słowy, pole strony nieczystej dziedziczy po Szchinie. I wtedy światło tego króla, to znaczy Szchiny, ukrywa się i gaśnie, dopóki nie zostanie oczyszczona i nie połączy się na górze z Zeir Anpinem.

18) I dlatego kozioł nowiu (u-begin kach sa’ir de-rosz chodesz), ponieważ to pole oddzieliło się od Świętego Króla (begin de-itp’rasz hahu sade mi-malka kadisza), i nie przebywają w tym polu błogosławieństwa od tego Króla (we-la szarjan be-hai sade birchan me-hai melech). A gdy on służy temu polu (we-kad ihu ne’ewad le-hai sade), wtedy jest napisane: „Bo na polu ją znalazł…” (kedejn ketiw: ki ba-sade mec’a’ah we-gomer). „Bo na polu” – tak jak powiedziano (ki ba-sade ke-ma de-itmar).

Sulam

18) Dlatego przynoszony jest (na ofiarę) kozioł na nowiu, i wtedy oddziela się to pole, to znaczy stronę nieczystą, od świętego króla, to znaczy od Szchiny, i błogosławieństwa nie przebywają nad tym polem, nad stroną nieczystą. Kiedy zaś ona służy temu polu, stronie nieczystej, wtedy – jak powiedziano: „Bo na polu ją znalazł” – to znaczy Szchinę – „krzyczała dziewica zaręczona, ale nie było nikogo, kto by ją wybawił”[10]. Na polu – to znaczy w stronie nieczystej.

19) Przyjdź i zobacz (ta chaze), przyszła Chawa na świat (atat Chawa le-alma), zbliżyła się do tego węża (itdabbeqat be-hai chiwja), i wprowadził w nią zanieczyszczenie (we-ateil bah zuhama), i spowodowała śmierć na świecie i dla swego męża (we-garma mota le-alma u-leba’alah). Przyszła Sara (atat Sara), zeszła i wznosiła się (we-nachatat we-salka), i nie zbliżyła się do niego (we-la itdabbeqat beh), jak powiedziano: „I wyszedł Awram z Micraim, on i jego żona i wszystko, co do niego należało” (ke-deamart: wajaal Awram mi-Micraim, hu we-iszto we-kol aszer lo). Przyszedł Noach na świat – co jest napisane? „I pił z wina, i upił się, i obnażył się…” (ata Noach le-alma, mah ketiw: wajeszt min ha-jajin, wajiszkar, wajitgal we-gomer).

Sulam

19) Ukazała się Chawa na świecie i przylgnęła do tego samego węża, i wniósł on w nią nieczystość, i sprowadziła ona śmierć na świat i na swojego męża. Ukazała się Sara i zeszła do miejsca strony nieczystej, i wzniesiła się, i nie przylgnęły do niej klipot, jak powiedziano: „I wyruszył Awram z Egiptu, on i jego żona, i wszystko, co miał”[11]. Ukazał się Noach na świecie i powiedziano (o nim): „I napił się wina, i upił się, i obnażył się”[12].

20) A ponieważ Awraham i Sara nie zbliżyli się do niego (u-begin de-Awraham we-Sara la itdabbequ beh), dlatego Sara zasłużyła na życie wyższe – dla niej, dla jej męża i dla jej późniejszego syna (begin kach Sara zachta le-chajin ila’in – lah, u-leba’alah, u-libnaha batra’ah), jak powiedziano: „Spójrzcie na skałę, z której zostaliście wykuci, i na zagłębienie studni, z której zostaliście wydrążeni” (he-de’uw: habbitu el cur chucavtem we-el maqqevet bor nuqartem). I dlatego: „I były dni życia Sary” (we-al da: wajihju chajej Sara), że zasłużyła w nich na wszystko (de-zachta behu be-kullhu), i nie jest napisane o żadnej z innych kobiet: „I były dni życia Chawy” (we-la khtiw be-kullhu nasze: wajihju chajej Chawa), i tak we wszystkim (we-ken be-kolla), ona przylgnęła do życia (hi itdabbeqat ba-chajin), i dlatego to jej były życie (we-al da: dila hawu chajin).

Sulam

20) I ponieważ Awraham i Sara nie przylgnęli do strony nieczystej, zasłużyła Sara na wyższe życie – dla siebie, dla swojego męża i dla swoich synów po niej. Powiedziano o tym: „Spójrzcie na skałę, z której zostaliście wyciosani” – to znaczy na Awrahama, „i na głębię dołu, z którego zostaliście wydobyci”[13] – to znaczy na Sarę. I powiedziano: „I było życia Sary…”, ponieważ zasłużyła na wszystkie je, wszystkie te lata. A o żadnej innej kobiecie tak nie powiedziano. Nie powiedziano: „I było życia Chawy…”, i o wszystkich – dokładnie tak samo. Ponieważ ona przylgnęła do życia, i dlatego życie odnosi się do niej.

---

[1] Tora, Bereszit, 23:1. „A życie Sary – sto lat, dwadzieścia lat i siedem lat – to były lata życia Sary.”

[2] Tora, Bereszit, 35:19. „I umarła Racheel, i została pochowana na drodze do Efrat – to jest Bejt-Lechem.”

[3] Tora, Bemidbar, 20:1. „I przyszli synowie Israela, całe zgromadzenie, na pustynię Cin w pierwszym miesiącu, i osiedli się lud w Kadesz; i tam umarła Mirjam, i tam została pochowana.”

[4] Tora, Bereszit, 35:8. „I umarła Devorah, piastunka Riwki, i została pochowana poniżej Bejt-El, pod dębem, którego nazwano Dębem Płaczu.”

[5] Tora, Bereszit, 38:12. „I upłynęło wiele dni. I umarła córka Szui, żona Jehudy. I pocieszył się Jehuda, i poszedł do strzyżenia swoich owiec – on i jego przyjaciel Chira z Adullamu – do Timny.”

[6] Tora, Bereszit, 27:26–27. „I powiedział do niego Icchak, jego ojciec: ‘Podejdźże i pocałuj mnie, mój synu.’ I podszedł, i pocałował go, i wyczuł zapach jego odzieży, i pobłogosławił go, i powiedział: ‘Oto zapach mojego syna – jak zapach pola, które pobłogosławił Stwórca.’”

[7] Pisma, Miszlej, 31:30. „Zwodniczy jest urok i próżna jest uroda – kobieta, która boi się Stwórcy, będzie chwalona.”

[8] Pisma, Miszlej, 7:5. „Aby cię ustrzegła od cudzej kobiety, od obcej, która słowami pochlebia.”

[9] Pisma, Miszlej, 30:21–22. „Pod trzema drży ziemia, a czterech nie może znieść: sługi, gdy zostaje królem; głupca, gdy się nasyci chlebem; znienawidzonej, gdy wyjdzie za mąż; i służącej, gdy wyprze swoją panią.”

[10] Tora, Dewarim, 22:27. „Bo na polu ją znalazł; zawołała zaręczona dziewczyna, ale nie było nikogo, kto by jej pomógł.”     

[11] Tora, Bereszit, 13:1. „I wyruszył Awraham z Micraim – on i jego żona, i wszystko, co miał, a z nim również Lot – na Negew.”

[12] Tora, Bereszit, 9:21. „I wypił z wina, i upił się, i obnażył się wewnątrz swojego namiotu.”

[13] Prorocy, Jeszajahu, 51:1. „Słuchajcie Mnie, wy, którzy podążacie za sprawiedliwością, którzy szukacie Stwórcy! Spójrzcie na skałę, z której zostaliście wykuci, i na jamę dołu, z której zostaliście wydobyci.”