239) (Midrasz HaNe’elam) Rabbi otworzył ten werset (Rabbi patach be-haj kera): „A oto są narody, które Stwórca pozostawił, aby doświadczać przez nie Israela” (we-ele ha-gojim aszer hiniach Haszem le-nasot bam et Israel). Rabbi powiedział (amar Rabbi): „Widziałem w tamtym świecie (chazei hawejt be-hahu alma), że świat nie trwa (we-lejt alma kaejm), chyba że przez tych, którzy panują nad pragnieniem swojego serca” (ela be-inun de-szalitin al re’uta de-lib’hu), jak jest powiedziane (szene’emar): „Świadectwo uczynił dla Josefa…” i dalej (edut bi-Josef samo we-go’). Rabbi Jehuda powiedział (amar Rabbi Jehuda): „Dlaczego Josef zasłużył na ten stopień i na królewskość? (lama zachaj Josef le-otah ha-ma’ala we-ha-malkut) Ponieważ pokonał swoje skłonności (bi-szwil sze-kawasz jicro). Ponieważ nauczyliśmy się (de-taninan), że każdy, kto panuje nad swoim skłonnością (kol ha-kowesz et jicro), otrzymuje królewską władzę niebios (malchuta di-szemaja achil alejh).”

Sulam

239) „Oto ludy, które pozostawił Stwórca, aby doświadczyć przez nie Israel”[1].

Patrzyłem na ten wieczny świat: świat opiera się jedynie na tych sprawiedliwych, którzy panują nad pragnieniem swojego serca. Powiedziano: „Ustanowił to jako świadectwo dla Józefa”[2]. Dlaczego Józef dostąpił tego stopnia i tego królestwa? Ponieważ przezwyciężył swoją naturę. A każdego, kto przezwycięża swoją naturę, czeka królestwo niebios.

240) Rabbi Acha powiedział (da-amar Rabbi Acha): „Stwórca nie stworzył złego początku (la bara ha-kudsza b-rich hu le-jecer ha-ra), inaczej niż po to, aby doświadczać przez niego ludzi” (ela le-nasot bo bnej adam). Czy Stwórca chce wystawiać ludzi na próbę? (u-mi baej kudsza b-rich hu le-nasuta bi-bnej nasza) Tak (ein). Rabbi Acha powiedział (da-amar Rabbi Acha): „Skąd to wiemy?” (minajlan) Z tego, co jest napisane (mi-di-ketiv): „Jeśli powstanie wśród ciebie prorok…” i dalej (ki jakum be-kirbecha navi we-go’), „I znak i cud się spełnią…” i dalej (u-wa ha-ot we-ha-mofet we-go’), „Ponieważ Stwórca, wasz Elohim, wystawia was na próbę…” (ki menase Haszem Elohejchem we-go’).

Sulam

240) Stwórca stworzył zły początek jedynie po to, aby doświadczać nim ludzi, jak powiedziano: „Jeśli powstanie pośród was prorok… i da wam znak lub cud, i spełni się znak lub cud, o którym mówił, mówiąc: «Pójdźmy za innymi bogami» – nie słuchaj słów tego proroka, bo Stwórca, twój Wszechmogący, doświadcza was”[3].

241) A dlaczego Stwórca chce doświadczać ludzi? (u-le-ma baej nasuta) Przecież wszystkie czyny człowieka są przed Nim objawione (de-ha kol owadoj de-bar nasz itgale kamejhu). Lecz jest to po to, aby ludzie nie mieli usprawiedliwienia (ela szelo latet pitchon pe li-bnej adam). Zobacz, co jest napisane (ree ma ketiv): „A Lot siedział w bramie Sedomu” (we-Lot joszew be-sza’ar Sedom), oznacza to, że przebywał tam, aby doświadczać ludzi (da-hawa jatib le-nasuta li-birjata). Rabbi Icchak powiedział (amar Rabbi Jicchak): „Co oznacza to, co jest napisane: „A niegodziwi są jak wzburzone morze” i dalej (maj di-ketiv: we-ha-resza’im ka-jam nigrasz we-go’)”? Nawet w chwili sądu niegodziwy jest bezwstydny (afilu bi-sza’ata di-dino szel rasza hu me’iz panaw), i właśnie wtedy trwa w swojej niegodziwości (we-azaj hu be-riszejtu kajam). Zobacz, co jest napisane (ree ma ketiv): „Zanim się położyli…” i dalej (terem jiszkawu we-go’).

Sulam

241) Po co więc potrzebne jest doświadczenie, skoro wszystkie ludzkie czyny są Stwórcy znane? Aby ludzie nie mieli potem nic na swoje usprawiedliwienie. Spójrz, co powiedziano: „A Lot siedział u bram Sedomu” – to znaczy, że siedział, aby doświadczać ludzi. I powiedziano: „A niegodziwi są jak wzburzone morze”[4]. Nawet w godzinie sądu nad niegodziwcem, okazuje on swoją zuchwałość i trwa w swoim niegodziwości, jak powiedziano: „Jeszcze nie zdążyli się położyć, gdy mieszkańcy miasta, mieszkańcy Sedomu, otoczyli dom”[5].

242) Rabbi Icchak powiedział (amar Rabbi Jicchak): „Tak jak Stwórca stworzył Ogród edeński na ziemi (ke-szem sze-bara kudsza b-rich hu Gan Eden ba-arec), tak stworzył gehinom na ziemi (kach bara gehinom ba-arec). I tak jak stworzył Ogród edeński w górze (u-ke-szem sze-bara Gan Eden le-ma’ala), tak stworzył gehinom w górze (kach bara gehinom le-ma’ala). Ogród edeński na ziemi (Gan Eden ba-arec), jak jest napisane (di-ketiv): „I zasadził Stwórca, Elohim, ogród w Eden” i dalej (wajita Haszem Elohim gan be-Eden we-go’). Gehinom na ziemi (gehinom ba-arec), jak jest napisane (di-ketiv): „Kraina mroku jak cień śmierci” i dalej (eretz efata ke-mo ofel we-go’).

Sulam

242) Tak jak Stwórca stworzył Ogród edeński na ziemi, tak stworzył na ziemi i otchłań. I tak jak stworzył Ogród edeński w górze, tak stworzył w górze także otchłań. Ogród edeński na ziemi, jak powiedziano: „I zasadził Stwórca, Wszechmogący, ogród w Edenie na wschodzie”[6]. Otchłań na ziemi, jak powiedziano: „Do krainy ciemności, podobnej mrokowi cienia śmierci”[7].

243) Ogród edeński w górze (Gan Eden le-ma’ala), jak jest napisane (di-ketiv): „A dusza mojego pana będzie związana w węzeł życia u Stwórcy, twojego Elohim” (we-hajta nefesz adoni tzerura bi-tzror ha-chajim et Haszem Elohejcha). I jest też napisane (u-ketiv): „A duch powróci do Elohim, który go dał” (we-ha-ruach taszuw el ha-Elohim aszer netana). Gehinom w górze (gehinom le-ma’ala), jak jest napisane (di-ketiv): „A duszę twoich wrogów wrzuci do środka dłoni procy” (we-et nefesz ojwejcha jekal’ena be-toch kaf ha-kala).

Sulam

243) Ogród edeński w górze, jak powiedziano: „Lecz dusza mojego pana będzie związana w węźle życia u Stwórcy, twojego Wszechmogącego”[8]. I powiedziano: „A duch powróci do Wszechmogącego, który go dał”[9]. Otchłań w górze, jak powiedziano: „A dusze twoich wrogów wyrzuci, jak z procy”.

244) Ogród edeński na dole (Gan Eden le-mata), jak już zostało powiedziane (ki-dekaamaran). Ogród edeński w górze (Gan Eden le-ma’ala) jest dla dusz doskonałych sprawiedliwych (le-niszmatan szel caddikim gemurim), aby czerpały pożywienie ze światła wielkiego, które jest w górze (li-hejot nizunin me-or ha-gadol szel ma’ala). Gehinom na dole (gehinom le-mata) przeznaczono dla tych niegodziwych, którzy nie przyjęli przymierza obrzezania (le-otam ha-resza’im sze-lo kiblu brit mila), nie wierzyli w Stwórcę i Jego religię (we-lo he’eminu be-kudsza b-rich hu u-ve-dato) i nie przestrzegali Szabatu (we-lo szamru Szabat). To są bałwochwalcy (we-ele hem akum), którzy są sądzeni w ogniu (sze-niddunin ba-esz), jak jest powiedziane (szene’emar): „Z ognia wyszli, a ogień ich pochłonie” i dalej (me-ha-esz jaca’u, we-ha-esz tochelem we-go’). I jest napisane (u-ketiv): „I wyjdą, i zobaczą trupy ludzi” i dalej (we-jatzu we-ra’u be-pigrei ha-anashim we-go’).

Sulam

244) Ogród edeński w górze jest dla dusz doskonałych sprawiedliwych, aby otrzymywały pożywienie z wyższego, wielkiego światła. Otchłań w dole jest dla tych grzeszników, którzy nie przyjęli przymierza obrzezania, nie uwierzyli w Stwórcę i Jego prawa oraz nie przestrzegali szabatu. To są bałwochwalcy, którzy są karani ogniem, jak powiedziano: „Z ognia wyjdą, a ogień ich pochłonie”[10].

245) Gehinom w górze (gehinom le-ma’ala) przeznaczono dla tych, którzy byli występnymi spośród Israela (le-otam posz’ej Israel), którzy przekroczyli przykazania Tory (sze-awru al micwot ha-Tora) i nie powrócili w skrusze (we-lo chazru bi-teszuba). Są odrzucani na zewnątrz (sze-dochim otam la-chuc), aż otrzymają swoją karę (ad sze-jekablu onszam). Wędrują i krążą po całym świecie (we-holchim we-sowewim kol ha-olam), jak jest powiedziane (szene’emar): „Wokół niegodziwi się przechadzają” (sawiw resza’im jithalachun).

Sulam

245) Otchłań w górze jest dla tych, którzy wystąpili przeciwko Israelowi, którzy naruszyli przykazania Tory i nie powrócili do skruchy, i są wypędzani na zewnątrz, dopóki nie otrzymają swojej kary. I krążą po całym świecie, jak powiedziano: „Niegodziwi krążą dokoła”[11].

246) I tam są sądzeni przez dwanaście miesięcy (we-szam niddunin szneim asar chodesz). Następnie ich miejsce jest wśród tych, którzy otrzymali swoją karę w chwili śmierci (le-achar ken, madoram im otam sze-kiblu onszam be-motam), każdy zgodnie z miejscem, które jest dla niego odpowiednie (kol echad we-echad ke-fi ha-makom ha-raui lo). A niegodziwi spośród bałwochwalców (we-ha-resza’im sze-lakum) są sądzeni wiecznie w ogniu i wodzie (niddunin tamid ba-esz u-va-majim) i już nigdy nie wychodzą (we-szuw ejnam olim), jak jest powiedziane (szene’emar): „A ich ogień nie zostanie ugaszony” (we-iszam lo tichbe).

Sulam

246) I tam są karani przez dwanaście kolejnych miesięcy. Przebywają w jednym obszarze z tymi, którzy otrzymali wyrok śmierci, każdy w miejscu, które mu się należy. A grzesznicy spośród bałwochwalców są wiecznie karani ogniem i wodą i nigdy już się nie podnoszą, jak powiedziano: „I ich ogień nie zgaśnie”[12].

247) Sąd niegodziwych w gehinom (miszpat ha-resza’im ba-gehinom) jest taki, jak jest napisane (ke-ma di-ketiv): „I Stwórca spuścił na Sedom i na Amorę siarkę i ogień” i dalej (we-Haszem himtir al Sedom we-al Amora gofrit wa-esz we-go’). I już nigdy nie wychodzą (we-szuw ejnam olim) i nie powstaną na Dzień Sądu (we-lo jakumu le-Jom ha-Din), jak jest powiedziane (szene’emar): „Które Stwórca obrócił w swym gniewie i zapalczywości” (aszer hafach Haszem be-apo u-wa-chamato). „W swym gniewie” – oznacza w tym świecie (be-apo: ba-olam ha-ze), a „w swej zapalczywości” – oznacza w przyszłym świecie (u-wa-chamato: ba-olam ha-ba).

Sulam

247) Grzesznicy otrzymują karę w otchłani, jak powiedziano: „I Stwórca spuścił na Sedom i Amorę deszcz siarki i ognia”[13]. I już nigdy nie powstaną ani nie odrodzą się w Dniu Sądu, jak powiedziano: „Których Stwórca zniszczył w swoim gniewie i w swojej zapalczywości”[14]. „W swoim gniewie” – w tym świecie, „a w swojej zapalczywości” – w świecie przyszłym.

248) Rabbi Icchak powiedział (amar Rabbi Jicchak): „W taki sam sposób istnieje Ogród edeński w górze i Ogród edeński na dole (le-haj gawna it Gan Eden le-ma’ala, we-it Gan Eden le-mata). Istnieje gehinom na dole i gehinom w górze (it gehinom le-mata, we-it gehinom le-ma’ala).” Rabbi Jaakow powiedział (amar Rabbi Jaakow): „Niegodziwi, którzy zepsuli przymierze obrzezania, które było w nich (ha-resza’im sze-kilk’lu brit mila sze-bahem), którzy jawnie zbezczeszczyli Szabat (we-chil’lu Szabat be-farhesja), którzy zbezczeszczyli święta (we-chil’lu et ha-mo’adot), którzy zaprzeczyli Torze (we-sze-kafru ba-Tora) i którzy zaprzeczyli wskrzeszeniu umarłych (we-sze-kafru bi-techijat ha-metim) oraz ci, którzy są do nich podobni (we-kadome lahem), schodzą do gehinom na dole (jor’din la-gehinom sze-le-mata), są tam sądzeni i już nigdy nie wychodzą (we-niddunin szam, we-szuw ejnam olim)”.

Sulam

248) Grzesznicy, którzy złamali przymierze obrzezania w sobie, publicznie znieważali szabat, bezcześcili święta, odrzucili Torę, zaprzeczali wskrzeszeniu zmarłych i tym podobne, zostają strąceni do otchłani, która jest w dole, są tam karani i już nigdy się nie podnoszą.

249) Ale powstaną na Dzień Sądu (awal jakumu le-Jom ha-Din) i powstaną do wskrzeszenia umarłych (we-jakumu li-techijat ha-metim), jak jest powiedziane o nich (we-alejhem ne’emar): „I wielu ze śpiących w prochu ziemi obudzi się, ci do życia wiecznego…” i dalej (we-rabim mi-szejnej admat afar jakitzu, ele le-chajej olam we-go’). I o nich jest powiedziane (we-alejhem ne’emar): „I będą hańbą dla wszelkiego ciała” (we-haju derawon le-kol basar). Co oznacza „hańbą” (ma derawon)? To znaczy „wstyd” (dajj ra’on), czyli że wszyscy powiedzą: „Wystarczy ich widok” (sze-ha-kol jomru: daj bi-re’ijatam). A o sprawiedliwych w Israelu jest powiedziane (we-al ha-caddikim sze-be-Israel ne’emar): „A twój lud – wszyscy są sprawiedliwi” i dalej (we-amech kulam caddikim we-go’). (Do tego miejsca Midrasz HaNe’elam) (ad kan Midrasz HaNe’elam).

Sulam

249) Ale powstaną w Dniu Sądu i powstaną przy wskrzeszeniu zmarłych. I powiedziano o nich: „I obudzą się liczni spośród śpiących w prochu ziemi, jedni – do życia wiecznego, drudzy – na hańbę i wieczny wstyd”[15]. „Wstyd” – gdy wszyscy powiedzą: „Nie chcemy ich już więcej widzieć”. O sprawiedliwych w Israelu zaś powiedziano: „A mój lud – wszyscy są sprawiedliwi, na wieki odziedziczą ziemię”[16].

---

[1] Prorocy, Szoftim, 3:1. „Oto narody, które pozostawił Stwórca, aby doświadczyć przez nie Israel – wszystkich, którzy nie znali wojen Kanaan”.
[2] Pisma, Tehilim, 81:6. „Ustanowił go jako świadectwo dla Josefa, gdy wyruszył do ziemi Micraim. Słyszałem język, którego nie rozumiałem”.
[3] Tora, Dewarim, 13:2-4. „Jeśli powstanie pośród ciebie prorok lub marzyciel snów i da ci znak lub cud, i spełni się ten znak lub cud, o którym ci powiedział, mówiąc: ‘Pójdźmy za innymi bogami, których nie znałeś, i służmy im’ – nie usłuchasz słów tego proroka ani tego marzyciela snów, bo Stwórca, twój Wszechmogący, doświadcza cię, aby wiedzieć, czy miłujesz Stwórcę, swojego Wszechmogącego, z całego serca i z całej duszy swojej”.
[4] Prorocy, Jeszajahu, 57:20. „Ale bezbożni są jak wzburzone morze, które nie może się uspokoić, a jego wody wyrzucają muł i błoto”.
[5] Tora, Bereszit, 19:4. „Zanim jeszcze poszli spać, mieszkańcy miasta, mieszkańcy Sedomu, otoczyli dom – od młodzieńca do starca, cały lud ze wszystkich stron”.
[6] Tora, Bereszit, 2:8. „I zasadził Stwórca, Wszechmogący, ogród w Edenie na wschodzie, i umieścił tam człowieka, którego stworzył”.
[7] Pisma, Ijow, 10:22. „Do ziemi ciemności, jak cień śmierci, gdzie nie ma porządku, a światło jest jak ciemność”.
[8] Prorocy, Szmuel Alef, 25:29. „Gdy powstanie człowiek, by cię ścigać i szukać twojej duszy, wtedy dusza mojego pana będzie związana w węzeł życia u Stwórcy, twojego Wszechmogącego, a dusze twoich wrogów wyrzuci On jak z procy”.
[9] Pisma, Kohelet, 12:7. „I wróci proch do ziemi, jak nim był, a duch powróci do Wszechmogącego, który go dał”.
[10] Prorocy, Jechezkel, 15:7. „I skieruję Moje oblicze przeciwko nim: z ognia wyjdą, a ogień ich pochłonie”.
[11] Pisma, Tehilim, 12:9. „Bezbożni krążą wokoło, gdy podnoszą się nikczemni spośród ludzi”.
[12] Prorocy, Jeszajahu, 66:24. „I wyjdą, i zobaczą ciała ludzi, którzy zbuntowali się przeciwko Mnie, bo ich robak nie zginie, a ich ogień nie zgaśnie, i będą odrazą dla wszelkiego ciała”.
[13] Tora, Bereszit, 19:24. „I spuścił Stwórca na Sedom i Amora deszcz siarki i ognia – od Stwórcy, z niebios”.
[14] Tora, Dewarim, 29:22. „Siarka, sól, spalenizna – cała ta ziemia nie będzie obsiana, nic na niej nie urośnie i nie wykiełkuje żadna roślina – jak po zniszczeniu Sedomu i Amory, Admy i Cwoim, które Stwórca zniszczył w swoim gniewie i zapalczywości”.
[15] Pisma, Daniel, 12:2. „I obudzą się liczni ze śpiących w prochu ziemi: jedni do życia wiecznego, a drudzy na hańbę i wieczne potępienie”.
[16] Prorocy, Jeszajahu, 60:21. „A twój lud – wszyscy sprawiedliwi, na wieki odziedziczą ziemię. Gałąź mojego nasadzenia, dzieło moich rąk, dla ukazania chwały”.