273) Rabbi Jehuda rozpoczął: „Serce czyste stwórz dla mnie, Boże, a ducha prawego odnowi we mnie” (Ribbi Jehuda ptach: lew tahor bera li Elohim, we-ruach nachon chadeisz be-kirbi). Ten werset został już wyjaśniony, ale „serce czyste”, jak powiedziano: „I daj Twemu słudze serce, które słucha” itd. (hai kra okemuha, aval lew tahor – ke-deamur: wenatata le-avdecha lev szomea we-gomer), i napisane jest: „A dobrego serca – uczta zawsze” (u-ketiv: we-tow lev miszte tamid). I dlatego „serce czyste” rzeczywiście (u-vegin kach lew tahor waddej).

Sulam

273) Odezwał się Rabbi Jehuda: „«Serce czyste stwórz dla mnie, Wszechmogący, i ducha prawego odnów we mnie»[323]. «Serce czyste» – to, jak powiedziano: «Daj więc Twemu słudze serce rozumne»[324], i powiedziano: «U człowieka dobrego serca – zawsze uczta»[325]. I dzięki temu ma on, rzecz jasna, «serce czyste»”.

274) „A ducha prawego odnowi we mnie” – to jest rzeczywiście duch prawy, jak powiedziano: „A duch Elohim unosił się nad powierzchnią wód” (we-ruach nachon chadeisz be-kirbi – da hu ruach nachon waddej, ke-deamur: we-ruach Elohim merachefet al penei ha-majim). I zostało obudzone: to jest duch Mesjasza. I zostało obudzone: „I ducha nowego dam w waszym wnętrzu” (we-it’aru: ze rucho shel Maszich, we-it’aru: we-ruach chadasza eten be-kirbechem). I Dawid modlił się: „Tego ducha prawego odnów we mnie” (we-tzalej Dawid: hahu ruach nachon, chadeisz be-kirbi).

Sulam

274) „I ducha prawego odnów we mnie”. Jak powiedziano: „A duch Wszechmogącego unosił się nad powierzchnią wód”[326] – duch Masziacha. I o tym duchu powiedziano: „I ducha nowego włożę w was”[327]. I Dawid modlił się: „Tego «ducha prawego» – to znaczy duch Masziacha, «odnów we mnie»”.

275) Ponieważ istnieje z innej strony serce nieczyste i duch błędu, który zwodzi ludzi tego świata i to jest duch nieczystości, który nazywa się „duch błędu”, jak powiedziano: „Stwórca rozlał po niej ducha błędu” (begin de-it mi-sitra achra: lew tame, we-ruach iwwa’im, de-astej li-bnej alma – u-da hu ruach tum’a, de-ikrei ruach iwwa’im, ke-deamur: Hawaja masach be-kirbah ruach iwwa’im). I dlatego: „a ducha prawego odnów we mnie” (u-ve-al da: we-ruach nachon chadeisz be-kirbi). Co znaczy „odnów”? To jest odnowienie luny. W chwili, gdy luna się odnawia, Dawid, król Israel, żyje i trwa. I dlatego „odnów” (maj chadasz? – da chidusza de-sihara, be-sza’ta de-itchaddasz sihara: Dawid Melech Israel chaj we-kajam – u-vegin kach: chadasz).

Sulam

275) Ponieważ istnieje z innej strony serce nieczyste i duch, który zwodzi mieszkańców świata do grzechu. I to jest duch nieczystości, nazywany przewrotnym duchem, jak powiedziano: „Stwórca tchnął w nich ducha przewrotnego”[328]. I dlatego Dawid prosi: „I ducha prawego odnów we mnie”. „Odnów” – to odnowienie luny, odnowienie ziwugu Nukwy z Zeir Anpinem. W chwili, gdy odnawia się luna, uważa się, że „Dawid, król Israela” – czyli Nukwa, „żyje (chai) i ma się dobrze” – czyli osiąga mohin de-chaja. I dlatego mówi: „Odnów” – aby odnowił ziwug z Zeir Anpinem.

276) Rabbi Elazar i Rabbi Jose szli drogą. Rabbi Jose powiedział do Rabbi Elazara: ten werset, który jest napisany: „I wyszedł duch, i stanął przed Stwórcą, i powiedział: «Ja go zwiodę». I Stwórca powiedział do niego: «W jaki sposób?» I powiedział: «Wyjdę i będę duchem kłamstwa w ustach wszystkich jego proroków». I powiedział: «Zwiedziesz i zdołasz. Idź i uczyń tak»” (Ribbi Elazar we-Ribbi Jose hawu azlej be-archa. Amar Ribbi Jose le-Ribbi Elazar: haj dikhtiv: wajece ha-ruach, wa-ja’amod lifnej AWAJa, wa-jomer: anochi afatennu, wa-jomer AWAJa elaw: bame?, wa-jomer: ecce we-hajiti ruach szeker be-fi kol newijaw; wa-jomer: tefatte we-gam tuchal, ce we-ase ken). A nauczyliśmy się, że to był duch Nawot ha-Jizreeli. Ale czy dusze, gdy wznoszą się i stoją w górze, mogą powrócić do tego świata? Jest to rzecz zadziwiająca – że powiedział: „Wyjdę i będę duchem kłamstwa w ustach…” (we-taninan: de-hawa ruach Nabot ha-Jizre’eli. We-chi niszmatin, kejwan de-salkin we-kajmin le-ejla, inun jachlin le-atava be-hai alma? U-mila temihah: de-amar ecce we-hajiti ruach szeker be-fi…).

Sulam

276) Rabbi Elazar i Rabbi Josi szli drogą. Powiedział Rabbi Josi do Rabbi Elazara: „Powiedziano: I wystąpił duch, i stanął przed Stwórcą, i powiedział: «Ja go zwiodę». I zapytał go Stwórca: «W jaki sposób?». A on powiedział: «Wyjdę i stanę się duchem kłamliwym w ustach wszystkich jego proroków». I powiedział On: «Zwiedziesz i odniesiesz sukces; wyjdź i uczyń tak»”[329]. A my uczyliśmy się, że to był duch Nawota z Jizreel. Czyż dusze, które się wzniosły i znajdują się na górze, mogą powrócić do tego świata? I rzecz zdumiewająca powiedział on: «Wyjdę i stanę się duchem kłamliwym w ustach wszystkich jego proroków»”.

277) A poza tym, dlaczego został ukarany za to Achab? Przecież prawo Tory, które ustanowił Szmuel wobec Israelu, takie właśnie jest: jak jest napisane: „Wasze pola, wasze winnice i wasze najlepsze drzewa oliwne weźmie” (we-tu: maj ta’ama it’anasz alej Ach’av? De-ha dina de-orajta, de-szawej Szmuel kammayhu de-Israel, hachej hu – dikhtiv: et sdotekhem we-karmeikhem we-zeiteikhem ha-towim jikach). A jeśli Achab wziął tę winnicę Nabota, to było to zgodnie z prawem. A poza tym, przecież dawał mu inną winnicę, albo złoto, a on nie chciał (we-i Ach’av natal hahu kerem de-Nabot, dina hawa. We-tu: de-hawa jahew lej karma achra, o dahava, we-la ba’a).

Sulam

277) „I jeszcze, jaki jest sens tego, że Achaw został ukarany z jego (Nawota) powodu? Przecież według prawa Tory imię Szemuela było przed imieniem Israela, jak powiedziano: «I najlepsze wasze pola i winnice, i gaje oliwne zabierze on»[330]. A jeśli Achaw zabrał winnicę Nawota, to przecież zgodnie z prawem. Co więcej, Achaw chciał dać mu inną winnicę lub złoto i nie zamierzał zabierać mu siłą. Dlaczego więc został ukarany?”

278) Powiedział mu: dobrze zapytałeś. Chodź i zobacz, ten duch, o którym mówią, że to duch Nabota, tutaj trzeba się przyjrzeć. Czy duch Nabota mógłby się wznieść i stanąć przed Stwórcą, by domagać się kłamstwa? Przecież jest napisane: „I wyszedł duch…” (amar lo: jaot sze’alt – ta chaze: haj ruach de-ka’amru de-ihu ruach de-Nabot, hacha it le-istakkala. We-chi rucha de-Nabot jachil le-salka u-le-kajema kame de-Kudsza Berich Hu, le-mitba szikra? – de-ketiv: wajece ha-ruach). A jeśli był sprawiedliwy, jak mógłby domagać się kłamstwa w tamtym świecie, który jest światem prawdy? Bo jeśli nawet w tym świecie sprawiedliwy nie chce kłamstwa, to tym bardziej nie w tamtym świecie (we-i zaddika hu, eych jibae szikra be-hahu alma, de-ihu alma de-keszot? U-ma be-hai alma la ba’e zakka’a szikra, be-hahu alma lo kol sze-ken). A jeśli nie był sprawiedliwy, jak mógłby stanąć przed Stwórcą? (we-i lahu zakka’a ihu, heych jachil le-kajema kame Kudsza Berich Hu?).

Sulam

278) Powiedział mu Rabbi Elazar: „Dobrze zapytałeś. Zobacz, co do tego, co powiedziałeś, że to był duch Nawota – trzeba to rozważyć. Czy duch Nawota mógł się wznieść i stanąć przed Stwórcą, prosząc Go o coś kłamliwego, jak powiedziano: «I wystąpił duch… i stanę się duchem kłamliwym»? Jeśli był sprawiedliwym, to jak mógł prosić o kłamstwo w tamtym świecie, świecie prawdy? A jeśli nie był sprawiedliwym, to jak mógł stanąć przed Stwórcą?”

279) Ale rzeczywiście, Nabot nie był aż tak sprawiedliwy, by mógł stanąć przed Stwórcą – to był inny duch, który panuje na świecie, duch, który zawsze istnieje i wznosi się przed Stwórcą, i to on zwodzi ludzi kłamstwem (ela waddej Nabot lahu zakka’a hawa kol kach, le-kajema kame Kudsza Berich Hu – ela rucha achra hawa, de-szalta be-alma, de-da hu rucha de-kajma tadir, we-salka kame Kudsza Berich Hu, we-da hu de-astej li-bnej alma be-szikra). A ten, kto przyzwyczajony jest do kłamstwa, trwa w nim nieustannie, i dlatego on powiedział: „Wyjdę i będę duchem kłamstwa…” (u-man de-ihu ragil be-szikra, isztaddal tadir be-szikra – u-al da amar: ecce we-hajiti ruach szeker we-gomer). I dlatego Stwórca powiedział do niego: „Idź i uczyń tak – wyjdź stąd”, jak zostało wyjaśnione, że „ten, kto mówi kłamstwa, nie utrzyma się przed Moimi oczami” (u-le-da Kudsza Berich Hu amar lo: ce we-ase ken, pok me-hacha, ke-ma de-okemuha: dober szekarim lo jikon le-neged einaj). I dlatego jest to z pewnością duch kłamstwa (u-vegin da: ihu ruach szeker waddej).

Sulam

279) „Jednak Nawot z pewnością nie odznaczał się taką sprawiedliwością, by móc stanąć przed Stwórcą. I inny duch panował w świecie – duch, który wznosi się i zawsze staje przed Stwórcą, to znaczy Szatan. To on właśnie zwodzi mieszkańców świata za pomocą kłamstwa, czyli kłamie w imieniu Świętości. A ten, kto przywykł do kłamstwa, zawsze zajmuje się kłamstwem. I dlatego powiedział: «Wyjdę i stanę się duchem kłamliwym». Powiedział mu Stwórca: «Wyjdź i uczyń tak» – wyjdź stąd. Powiedziano: «Kłamiący nie ostoi się przed oczyma moimi»[331]. I dlatego to duch kłamliwy, rzecz jasna”.

280) I dalej, za co zabił Nabota i wziął jego winnicę? Zabójstwo – dlaczego go zabił? Tylko dlatego, że zabił go bez sądu, został ukarany (we-tu: al mah de-katal leh le-Nabot, u-nesiv karma di-leh – katola amaj katil leh? Ela al de-katel leh be-la dina, it’anasz). Zabił go bez sądu i wziął jego winnicę, i dlatego jest napisane: „Zabiłeś, a i dziedziczysz?” – i za to został ukarany (katal leh be-la dina, u-nesiv karma di-leh. U-vegin kach ketiv: ha-racaḥta we-gam jarszta – u-le-da it’anasz). I chodź, zobacz, jak wielu jest ludzi na świecie, których ten duch kłamstwa zwodzi kłamstwem, a on panuje w świecie w wielu stronach i przez wiele działań, i już wyjaśniliśmy te rzeczy (u-ta chaze: kama inun bnej nasza be-alma, de-astej lon haj ruach szekra be-szikra, we-szalit ihu be-alma be-kamma sitrin, u-ve-kamma owadin – we-ha okimna milej).

Sulam

280) A poza tym trzeba wyjaśnić, za co został ukarany. Czy za to, że zabił Nawota? A jeśli zabrał jego winnicę, to po co go zabił? I jeśli zabił go bez sądu, dlatego został ukarany? Bo zabił go bez sądu i zabrał jego winnicę. I dlatego powiedziano: „Zabiłeś, a jeszcze i dziedziczysz?”[332] – dlatego został ukarany. Spójrz, ilu ludzi na świecie ten kłamliwy duch zwiódł kłamstwem, i on panuje nad światem za pomocą wszelkich środków i czynów.

281) I dlatego Dawid, król, prosił, by strzec się przed nim (duchem kłamstwa) i chciał wyjść z tej nieczystości, jak jest napisane: „Serce czyste stwórz dla mnie, Boże, a ducha prawego odnowi we mnie” (u-le-da: Dawid Malka baa le-istamra minej, u-baa le-afaka mi-go mesa’abu, dikhtiv: lew tahor bera li Elohim, we-ruach nachon chadeisz be-kirbi). To jest „duch prawy”, a drugi to „duch kłamstwa” – i dlatego są dwa poziomy: jeden święty, a drugi nieczysty (da hu ruach nachon, we-achra ihu ruach szeker, u-le-da trein dargin inun: chad kadisza, we-chad mesa’aba).

Sulam

281) I dlatego król Dawid pragnął ustrzec się przed nim – przed duchem kłamliwym, i chciał oddalić się od nieczystości, jak powiedziano: „Serce czyste stwórz dla mnie, Wszechmogący, i ducha prawego odnów we mnie”[333]. To jest duch wierny, a inny – to duch kłamliwy. I dlatego są to dwa stopnie: jeden – to świętość, czyli duch wierny, a drugi – to nieczystość, czyli duch kłamliwy.

282) Rozpoczął i powiedział: „I Stwórca dał swój głos przed swoim wojskiem, bo bardzo wielki jest jego obóz i potężny ten, który wykonuje jego słowo…” – ten werset został już wyjaśniony (ptach we-amar: wa-AWAJa natan kolo lifnej chejlo, ki raw meod machanehu, we-chi atzum ose devaro we-gomer – hai kra okemuha). Ale „AWAJa” – On jest we wszystkim i sąd Jego jest wszędzie (aval AWAJa be-kol atar hu, u-bej dinej). „Dał swój głos” – to jest głos, jak napisano: „głos słów”, a tam jest napisane: „nie człowiek słów”. Kto jest „człowiek słów”? Jak powiedziano: „człowiek Boży” (natan kolo – da hu kala, de-ketiv: kol dewarim; u-ketiv hatam: lo isz dewarim – man isz dewarim? – ke-deamur: isz ha-Elohim). „Przed jego wojskiem” – to są Israelici (lifnej chejlo – ilejn inun Israel).

Sulam

282) „I Stwórca (we-AWAJa) posłał swój głos przed swoim wojskiem, bo bardzo liczne jest Jego wojsko, i potężny ten, kto wykonuje Jego słowo”. „I Stwórca (we-AWAJa)” – wszędzie wskazuje to na Zeir Anpina i jego sąd – Nukwę. „Posłał swój głos” – to ten głos, o którym powiedziano: „Głos słów”[334]. I powiedziano tam: „Człowiek nieelokwentny”[335]. Czym jest „człowiek nieelokwentny”? To jakby powiedzieć: „Człowiek (mąż) Boga (Elohim)”[336]. „Przed swoim wojskiem” – to Israel.

Wyjaśnienie. „I Stwórca (we-AWAJa)” wskazuje na Zeir Anpina i Nukwę, przebywających w ziwugu w świeceniu lewej linii, i tam znajduje się jego sąd, sąd Zeir Anpina. „Posłał swój głos” – to świecenie Zeir Anpina, linia środkowa i właściwość ukrytych hasadim, nazywana „głos”. Nukwa nazywana jest „słowami”, i to są hasadim odkryte w świeceniu Hochmy, gdy Zeir Anpin, zwany „głosem”, łączy się z nią, i wtedy oboje nazywani są „głosem słów”.

To oznaczają słowa: „I powiedziano tam: «Człowiek nieelokwentny»”. Człowiek – to Zeir Anpin. A głos, o którym powiedziano: „głos słów” – to także Zeir Anpin. I pyta się: „Czym jest «człowiek nieelokwentny»?” To znaczy: skąd wiemy, że „człowiek” oznacza Zeir Anpina? I udziela się odpowiedzi: „To tak, jak powiedziano: «Człowiek (dosł. mąż) Boga (Elohim)»”, gdzie chodzi o Moszego, czyli Zeir Anpina, męża Matronity, zwanej Elohim. A także „człowiek nieelokwentny” oznacza: „władający słowami”, czyli Zeir Anpina.

283) „Bo wielki jest jego obóz” – jak powiedziano: „Czy jest liczba jego zastępów?” – ilu to wyznaczonych i posłanych posiada Stwórca, i wszyscy oni stoją, by oskarżać Israel (ki raw machanehu – ke-deamur: ha-jesz mispar li-gedudaw – de-kamma memanan u-szelichan it lej le-Kudsza Berich Hu, we-kullhu kajmei le-asta’a alajhu de-Israel). I dlatego Stwórca zbliża się do Israel, aby ich strzec i by nie mogli ich oskarżać (u-le-da Kudsza Berich Hu izdaman kammayhu de-Israel, begin le-natra lehu, we-la jachilu le-katrejga lehu).

Sulam

283) „Bo bardzo liczne jest Jego wojsko” – to tak, jakby powiedzieć: „Czy jest liczba Jego zastępom?”[337]. Ilu władców i posłańców ma Stwórca, i wszyscy są gotowi oskarżać Israel. I dlatego Stwórca stanął przed Israelem, jak powiedziano: „I Stwórca (AWAJа) posłał swój głos przed swoim wojskiem” – pragnąc ich uchronić, aby nie mogli ich oskarżyć.

284) „Bo potężny jest ten, który wykonuje Jego słowo”. Kto jest „potężny”? To sprawiedliwy, ten, który trudzi się w świętej Torze dniem i nocą (ki atzum ose devaro – man atzum? – da hu zakka’a, hahu de-isztaddal be-orajta kadisza jomama u-lelaj). Inne wyjaśnienie: „bo potężny” – to oskarżyciel, który znajduje się przed Stwórcą i jest silny jak żelazo, potężny jak ołów (dawar acher: ki atzum – da hu mekatrega, de-isztakach kame Kudsza Berich Hu, we-ihu takkifa ke-farzela, takkifa ke-tinara). „Wykonuje Jego słowo” – czyli otrzymuje pozwolenie z góry i bierze duszę z dołu (ose devaro – de-natel reszut mi-le’ejla, we-natel niszmata mi-tatta).

Sulam

284) „I potężny wykonujący Jego słowo”. „Potężny” – to ten sprawiedliwy, który zajmuje się Torą dniem i nocą. Inne wyjaśnienie: „I potężny” – to oskarżyciel, który znajduje się przed Stwórcą, i jest mocny jak żelazo, i twardy jak kamień. „Wykonujący Jego słowo” – to ten, kto otrzymuje pozwolenie z góry, od Stwórcy, i odbiera duszę na dole.

285) „Bo wielki jest dzień Stwórcy i bardzo straszny, i któż go przetrwa?” – bo On panuje nad wszystkim i jest wywyższony i potężny ponad wszystko, i wszystko jest pod Jego władzą (ki gadol jom AWAJa we-nora meod, u-mi jechilennu – de-ihu szalit al kolla, we-ila’a we-takkifa al kullhu, we-kullhu tachot szaltonaj). Błogosławieni są sprawiedliwi, w których Stwórca ma zawsze upodobanie, aby ich oczyszczać dla świata przyszłego i rozweselić w radości sprawiedliwych, którzy są przeznaczeni do radowania się ze Stwórcą (zakkajin inun caddikaja, de-Kudsza Berich Hu itra’ej behu tadir, le-zakka’a lon le-alma de-ate, u-le-mechedej lehu be-chedu de-caddikaja, de-zeminin le-mechedej beh be-Kudsza Berich Hu). Jak jest napisane: „I będą się radować wszyscy, którzy ufają Tobie, na wieki będą śpiewać, a Ty osłonisz ich, i będą się weselić w Tobie ci, którzy miłują Twoje Imię” (dikhtiv: we-jismachu kol chosej wach, le-olam jernenu, we-tasech alejmo, we-jaalecu wacha ohavej szemecha).

Sulam

285) „Bo wielki jest dzień Stwórcy i bardzo straszny, i kto go przetrwa?” – ponieważ On panuje nad wszystkim, jest Najwyższy i Władca nad wszystkim, i wszyscy znajdują się pod Jego władzą. Szczęśliwi są sprawiedliwi, których Stwórca zawsze pragnie, aby zasłużyli na przyszły świat i doznali radości sprawiedliwych, którzy mają zakosztować radości w Stwórcy, jak powiedziano: „I rozradują się wszyscy, którzy ufają Tobie, na zawsze będą się weselić! Ty będziesz ich osłaniać, i rozraduje się w Tobie ten, kto miłuje Imię Twoje”[338]. Błogosławiony Stwórca na wieki. Amen i amen.

---

[323] Pisma, Psalmy, 51:12. „Serce czyste stwórz we mnie, Elohim, a ducha prawego odnow we mnie.”

[324] Prorocy, Melachim I, 3:9. „Daj więc Twemu słudze serce rozumne, aby sądził Twój lud, by rozróżniał między dobrem a złem – bo któż potrafi sądzić ten Twój wielki lud?”

[325] Pisma, Miszlej, 15:15. „Wszystkie dni uciśnionego są złe, lecz kto ma serce pogodne – ma ucztę ustawiczną.”

[326] Tora, Bereszit, 1:2. „A ziemia była pustkowiem i chaosem, i ciemność była nad głębią, a duch Elohim unosił się nad powierzchnią wód.”

[327] Prorocy, Jechezkel, 11:19. „I dam im jedno serce, i nowego ducha włożę w was, i usunę z ich ciała serce kamienne, i dam im serce z ciała.”

[328] Prorocy, Jeszajahu, 19:14. „Stwórca wlał w nich przewrotny duch, i wprowadzili w błąd Micraim we wszystkich jego czynach – jak zatacza się pijany w swojej wymiocinie.”

[329] Prorocy, Melachim I, 22:21–22. „I wystąpił duch, i stanął przed Stwórcą, i powiedział: «Ja go zwiodę». I zapytał go Stwórca: «W jaki sposób?» I odpowiedział: «Wyjdę i będę duchem kłamliwym w ustach wszystkich jego proroków». I rzekł: «Zwiedziesz i uda ci się – idź więc i uczyń tak».”

[330] Prorocy, Szmuel I, 8:14. „I najlepsze wasze pola, i wasze winnice, i wasze gaje oliwne zabierze – i da swoim sługom.”

[331] Pisma, Psalmy, 101:7. „Nie zamieszka w moim domu ten, kto popełnia kłamstwo; ten, kto mówi kłamstwo, nie ostoi się przed moimi oczami.”

[332] Prorocy, Melachim I, 21:17–19. „I doszło słowo Stwórcy do Elijahu Tiszbiego, mówiąc: «Wstań, zejdź na spotkanie z Achawem, królem Israelu, który mieszka w Szomronie. Oto jest w winnicy Nawota, do której zszedł, by ją zawłaszczyć. I przemówisz do niego, mówiąc: Tak powiedział Stwórca: Zabiłeś – a jeszcze chcesz odziedziczyć?! I powiesz: Tak powiedział Stwórca: W miejscu, gdzie psy lizały krew Nawota – będą lizały psy i twoją krew, właśnie twoją!»”

[333] Prorocy, Joel, 2:11. „I Stwórca podniesie swój głos przed swoim wojskiem, bo bardzo liczne jest Jego zastępy, i potężny jest wykonujący Jego słowo. Wielki jest bowiem dzień Stwórcy i bardzo straszny – któż go przetrwa?”

[334] Tora, Dwarim, 4:12. „I mówił do was Stwórca spośród ognia – dźwięk słów słyszeliście, ale obrazu nie widzieliście – tylko głos.”

[335] Tora, Szemot, 4:10. „I powiedział Mosze do Stwórcy: «Proszę, Panie! Nie jestem człowiekiem wymownym – ani od wczoraj, ani od trzeciego dnia, ani od czasu, gdy rozmawiasz ze swoim sługą – bo jestem ciężkiej mowy i ciężkiego języka».”

[336] Tora, Dwarim, 33:1. „A to jest błogosławieństwo, którym pobłogosławił Mosze, człowiek Boży, synów Israela przed swoją śmiercią.”

[337] Pisma, Ijow, 25:3. „Czy jest liczba Jego zastępów? I nad kim nie świeci Jego światło?”

[338] Pisma, Psalmy, 5:12. „I rozradują się wszyscy, którzy ufają Tobie, na wieki będą się weselić, i Ty osłonisz ich, i będą się radować Tobą ci, którzy miłują imię Twoje.”