815) Rabbi Icchak rozpoczął i powiedział: „I przybyli aż do klepiska Atad…” (Ribbi Jicchak patach we-amar: wajawou ad goren ha-Atad…) i napisano: „A mieszkańcy ziemi, Kenaanejczycy, ujrzeli żałobę na klepisku Atad…” (u-ketiv: wajar joszew ha-arec ha-Kanaani et ha-evel be-goren ha-Atad…). Te wersety trzeba uważnie rozważyć – co nas obchodzi, że przyszli aż do klepiska Atad (hanej kera’ej it le-istakkala behu, maj ichpat lan de-inun atu ad goren ha-Atad)? I dlaczego ustanowiono tę żałobę dla Micraim, przecież powinna być żałoba Israela (u-maj ta’ama itkanat aweluta da le-Micraim, de-ha ewel Israel mibba’ej leje)? Dlaczego dla Micraim (majt le-Micraim)?
Sulam
815) Powiedział rabbi Icchak: „«I doszli oni do Goren-Atad, po tamtej stronie Jardenu. I sprawował on żałobę po ojcu swym przez siedem dni»[1]. «I zobaczyli mieszkańcy tej ziemi, Kanaanici, tę żałobę w Goren-Atad i powiedzieli: „Ciężka ta żałoba dla Egiptu!”»[2]. Należy uważnie rozważyć te fragmenty. Po co nam wiedzieć, że doszli do Goren-Atad? I jaki sens ma to, że nazywają to żałobą dla Egiptu? Przecież należało powiedzieć: „Żałoba dla Israela” – dlaczego „dla Egiptu”?”
816) Lecz tak powiedziano: przez cały ten czas, gdy Jaakow przebywał w Micraim, ziemia była błogosławiona z jego powodu, a Nil wypływał i nawadniał ziemię (ella, hakej amru: kol hahu zimna de-hawa Jaakow be-Micraim, itbarach ar’a be-ginej, we-Nilus hawa nafik we-ashkei ar’a), i jeszcze – z powodu Jaakowa ustał głód (we-’od de-fasak kafna be-ginej de-Jaakow). I dlatego Micrejczycy urządzili żałobę, i nazwano ją ze względu na nich (we-al da Micra’ej awadu aweluta, we-itkannej alajhu).
Sulam
816) „Jednak przez cały czas, gdy Jaakow był w Egipcie, ziemia ta była błogosławiona dzięki niemu, a rzeka Nil wypływała i nawadniała ziemię, i głód ustał dzięki Jaakowowi. Dlatego Egipcjanie byli w żałobie, i żałoba ta została przypisana ich imieniu”.
817) Otworzył i powiedział: „Któż wypowie potęgi Stwórcy, obwieści wszystkie Jego chwały?” – ten werset został już omówiony (ptach we-amar: „Mi jemalel gewurot Haszem, jaszmia kol tehilato” – hai kra okmuha). Ale co oznacza „jemalel”? Powinno być „jedaber” – „wypowie” (aval mahu „jemalel”? „Jedaber” mibaej leje). A jeśli powiesz, że taki jest styl tego wersetu, bo inne wersety również są takie – to nie (we-i teima de-orchej de-kra hachej hu, de-ha kra’ej inun hachej – la). Wszystkie przychodzą, aby coś ukazać, również ten werset przychodzi, by coś ukazać (de-chullhu le-achaza’a mila ka atjan – af hacha le-achaza’a mila ka atja). „Któż wypowie”, jak napisano: „i zrywałeś kłosy” (mi jemalel: ke-dichtiw we-katafta melilot). „Potęgi Stwórcy” – bo są one liczne, ponieważ każdy dekret sądu pochodzi stamtąd (gewurot Haszem, begin de-saggi’in inun, de-ha kol gzeira de-dina, mi-tamman ka atja). I dlatego – któż jest w stanie wznieść się i anulować choćby jeden dekret spośród tych potęg, które czyni Stwórca (we-al da, man ihu de-jisalek we-ja’awer gzeira chada, me-inun gewuran de-aved Kudsza Berich Hu).
Sulam
817) Powiedział, ogłaszając: „«Kto ogłosi potężne czyny Stwórcy, wypowie całą Jego chwałę?!»[3]. To wypowiedzenie było już rozważane. Ale dlaczego powiedziano: «Kto ogłosi (ימלל imalel)» – przecież należałoby powiedzieć: «Opowie»? A jeśli powiesz, że tak przyjęto w Piśmie” – czyli dla obrazowości, „i tak skonstruowane są jego wersety” – z użyciem słów bliskoznacznych, „to nie tak, ponieważ wszystkie te wypowiedzenia” – w których są bliskoznaczne słowa, „wskazują na pewne znaczenie, i tutaj również wskazują na określony sens. «Kto ogłosi (ימלל imalel)» – czyli jak powiedziano: «Możesz obrywać kłosy (מלילות melilot)»[4] – czyli wskazuje to na «odłączenie» i «oddzielenie». «Potężne czyny (gwurot) Stwórcy» – ponieważ jest ich wiele, gdyż wszystkie wyroki sądu pochodzą stamtąd” – z gwurot Stwórcy, czyli z lewej linii. „I dlatego” powiedziano tutaj: „Kto ogłosi potężne czyny Stwórcy”, i „oznacza to: «Kto jest w stanie odłączyć i oddalić choćby jeden wyrok spośród tych potężnych czynów, które wykonuje Stwórca?»”.
818) Dalej, „Któż wypowie” i „wypowie” – to wszystko jedno (tu, mi jemalel, wi-jdaber, kulla chad). „Wypowie” – bo jest tak wiele, bardzo wiele potęg, które nie mają rachuby, ilu jest panów sądu, ilu panów tarcz, ilu ogłaszających wyroki według prawa, a wypowiedzenie ich nie jest możliwe słowami (jdaber, de-ha kama we-kama gewuran inun, de-leit lon chuszban, kama marej de-dinin, kama marej tresin, kama gardinej nimosin, u-milula la jakheil le-malala lon).
Sulam
818) „I poza tym należy zauważyć, że «kto ogłosi» i «kto powie» – to wszystko to samo”, a «ogłosi» oznacza «powie». „Albowiem istnieje ogromna liczba potężnych czynów, których nie sposób zliczyć – mnóstwo sądzących, mnóstwo obrońców, mnóstwo oskarżycieli tych, którzy łamią prawa, i w ich wypowiedzi nie da się tego wszystkiego wyliczyć”. I dlatego powiedziano: „Kto ogłosi potężne czyny Stwórcy”.
819) A skąd są one poznawalne? Wszystkie przez Hagadę, w której jest tajemnica mądrości, bo przez słowo i wypowiedź nie można ich wypowiedzieć (u-ba-me jedi’an, kullhu be-hagada, de-it bei raza de-chachmeta, de-ha be-milula u-va-amira la jakheil le-malala lon). Można je poznać, ale przez Hagadę są poznawalne, jak napisano: „Pokolenie pokoleniu chwalić będzie Twoje dzieła, a Twoje potęgi ogłaszać będą” – w tej tajemnicy są one poznawalne, ale „Twoja potęga”, która jest niższą potęgą – „będą mówić”, jak napisano: „i Twoją potęgę będą opowiadać” (le-minda‘ lon, aval be-hagada jedi’an, ke-ma de-ktiv: dor le-dor jeszabbach ma‘asecha u-gewurotecha jagidu; be-raza da jad‘in, aval gewuratecha de-hi gewura tata’a jedaberu, de-ktiv: u-gewuratcha jedaberu).
Sulam
819) „A dzięki czemu znane są wszystkie potężne czyny Stwórcy? Dzięki powiedzeniu, w którym jest mądrość (Hochma)” – i dzięki tej mądrości są one znane. Ponieważ w opowiadaniu i w mowie nie ma nikogo, kto mógłby o nich opowiedzieć i je poznać. Lecz w powiedzeniu są znane, jak powiedziano: „Z pokolenia na pokolenie wychwalać będą czyny Twoje i potęgę Twoją ogłaszać”[5] – czyli w powiedzeniu, które jest właściwością Hochmy. „Jednak: «O potędze (Gwurze) Twojej» – czyli o niższej Gwurze” – Gwurze Nukwy, „«będą mówić» – można o niej mówić”, jak powiedziano: „I o potędze (Gwurze) Twojej będą mówić”[6].
820) Usłyszy całą Jego chwałę, gdyż liczne są sądy, które są poznawalne i łączą się w chwaleniu, oraz jak wiele jest wojsk i jak wiele zastępów, które się z nią łączą, jak jest napisane: „Czy jest liczba Jego hufcom?”, i dlatego – kto może usłyszeć całą Jego chwałę? (jaszmi’a kol tehilato – de-saggin inun dinin, de-isztemod’an u-mitchabran bi-tehila, we-kama cheilin, we-kama mashirjin de-mitchabran bah, ke-di-ktiv: ha-jesz mispar li-gedudaw, we-al da, man jakheil le-isztema‘ kol tehilato).
Sulam
820) „«Ogłosi całą Jego chwałę» – ponieważ liczne są sądy, które zostały poznane i dołączone do chwały, i mnóstwo hufców łączy się z nią. I dlatego – kto może ogłosić całą Jego chwałę?”
821) Chodź i zobacz, wszyscy Egipcjanie byli mędrcami i ze strony surowości wychodzili liczni wojownicy, liczne zastępy i liczne poziomy nad poziomami, aż docierali do niższych stopni, a Egipcjanie byli mistrzami i mędrcami w tym i znali tajemnice świata, i spostrzegli to, że w czasie, gdy Jakub przebywał na świecie, nie było narodu, który miałby władzę nad jego synami, i wiedzieli, że będą później wielokrotnie zniewalać Israel. (ta chaze, micra’ej kullhu chakimin hawu, u-mi-sitra di-gwura ka nafkei, kama cheilin we-kama maszirin, we-kama dargin al dargin, ad de-mato le-gabei dargin tata’in, u-micra’ej hawu charaszin we-chakimin behu, we-jadin setimin de-alma, we-istakalu ha, di-we-zimna de-Jaakow kajam be-alma, la it amma de-shalta al bnoi, we-jad’u de-ha isztabdu behu be-Israel zimnin saggin).
Sulam
821) „Wszyscy Egipcjanie posiadali mądrość. I ze strony Gwury” – czyli lewej linii, „wychodziło mnóstwo zastępów i mnóstwo hufców oraz wiele stopni, jeden po drugim, aż dochodziły do niższych poziomów. Egipcjanie byli czarownikami, a wśród nich byli mędrcy, którzy znali sprawy ukryte przed mieszkańcami świata i widzieli, że za życia Jaakowa nie będzie na świecie narodu, który panowałby nad jego synami. I wiedzieli, że Israel będzie uciskany przez wiele dni”.
822) Kiedy umarł Jakub, uradowali się, spostrzegli, co będzie na końcu, aż dotarli do klepiska ha-Atad, które jest miejscem panującego wyroku sądu, אט”ד w gematrii to יד (jad, „ręka”), jak powiedziano: „I zobaczył Israel tę wielką rękę…”; kiedy dotarli do tego miejsca, ujrzeli siły surowości wychodzące z tego Atad. Dlaczego nazywa się to „Atad”? Ponieważ tak jak z ciernia wychodzą kolce na tę i tamtą stronę, tak też z ręki wychodzą palce – na tę i na tamtą stronę, a każdy palec i palec wznosi się z wieloma siłami, z wieloma sądami i z wieloma prawami, wtedy „opłakiwali go tam wielkim i bardzo ciężkim lamentem, dlatego nazwano to miejsce Abel Micraim” – rzeczywiście ciężka to żałoba dla Micraim, a nie dla kogoś innego. (kejwan de-mit Jaakow chado, istakkalu ma jehe be-sofa, ad de-mato le-goren ha-atad, de-ihu gezeira de-dina szalita, atad be-gematria jad, ke-deamár wa-jare Israel et ha-jad ha-gedola…, kejwan de-mato le-atar da, chamu gewuran de-nafkei me-hai atad. ammaj ikrei atad? ella, ma atad nafkei kubin le-hai sitra u-le-hai sitra, hache nami jad, nafkei mina etzba’an, le-hai sitra u-le-hai sitra, we-chol etzba’a we-etzba’a salik be-kama gewuran, be-kama dinin, u-we-kama nimusin, ke-dein wa-jispeidu szam misped gadol we-kawed meod, al ken kara szemah Avel Micraim, wadaj ewel kawed ze le-Micraim, we-la le-achara).
Sulam
822) „Kiedy Jaakow umarł, ucieszyli się oni” – że teraz będą mogli uciskać Israel. Kontemplowali, co wydarzy się na końcu, aż doszli do Goren-Atad, a to jest wyrok sądu, który panuje, ponieważ Atad (אטד) w gematrii równa się jad (יד – «ręka»), jak powiedziano: „I widział Israel wielką siłę (dosł. «rękę»)”[7]. Gdy doszli do tego miejsca, ujrzeli potężne czyny, które wyjdą z tego Atada” – przeciwko nim, czyli plagi, rozdzielenie Morza Końcowego. „I dlaczego nazywa się to Atad? Tak jak u derezy (atad, אטד) kolczaste gałęzie skierowane są w różne strony, tak też i w tej «(wspaniałej) ręce» palce skierowane są w różne strony, a każdy palec zawiera wiele potężnych czynów (gwurot), wiele sądów, wiele praw. Wtedy: «I opłakiwali go tam wielkim i bardzo silnym płaczem». „Dlatego nazwano to miejscem Awel-Micraim (żałoba Egiptu)”. I rzeczywiście: „Ciężka ta żałoba dla Egiptu” – lecz nie dla innych”.
823) Rabi Szymon objaśnił ten fragment. Wyszli z groty i powiedział: „Widzę, że tego dnia zawali się dom w mieście, i zgromadzą się dwaj rzymscy oskarżyciele. Jeśli ja będę w mieście – nie zawali się dom”. Wrócili do wnętrza groty i zasiedli. (Rabi Szymon parejsz parsza. nafkei migo mearta, amar: chamejna de-joma dein jinpol bejta be-mata, we-jaadrun trej Romaej mekatregin. i ana be-mata – la jinpol bejta. ahadru le-go mearta, jatwu).
Sulam
823) Gdy rabbi Szymon wyłożył wszystkie wydarzenia tego rozdziału, wyszli z jaskini, w której siedzieli[8]. Powiedział: „Widzę, że dziś zawali się dom w mieście i zginie w nim dwóch Rzymian, oskarżających Israel. Jeśli będę w mieście, dom nie runie, ponieważ moje zasługi ich ochronią”. Wrócili więc do jaskini, a on nie chciał iść do miasta, aby jego zasługi ich nie chroniły. I dom runął, a oskarżyciele zginęli. Usiadli.
[1] Tora, Bereszit, 50:10. «I doszli do Goren-Atad, który jest po tamtej stronie Jardenu, i płakali tam wielkim i bardzo silnym płaczem. I sprawował on żałobę po swoim ojcu przez siedem dni».
[2] Tora, Bereszit, 50:11. «I zobaczyli mieszkańcy tej ziemi, Knaanejczycy, tę żałobę w Goren-Atadzie, i powiedzieli: “Ciężka to żałoba dla Micraimu!” Dlatego nazwano miejsce to Awel-Micraim, które jest za Jardenem».
[3] Pisma, Tehilim, 106:2. «Któż opowie potężne czyny Stwórcy, ogłosi całą Jego chwałę?!».
[4] Tora, Dewarim, 23:26. «Kiedy wejdziesz na pole swojego bliźniego przed żniwami, możesz obrywać kłosy swoją ręką, ale sierpa nie podnoś na plon swojego bliźniego».
[5] Pisma, Tehilim, 145:4. «Z pokolenia na pokolenie wychwalać będą Twoje dzieła i Twoją potęgę będą ogłaszać».
[6] Pisma, Tehilim, 145:11. «O chwale Twojego królestwa opowiadać będą i o Twojej potędze mówić będą».
[7] Tora, Szemot, 14:31. «I zobaczył Israel wielką moc, którą okazał Stwórca nad Micrajczykami, i uląkł się lud Stwórcy, i uwierzyli w Stwórcę i w Moszego, Jego sługę».
[8] Patrz wyżej, p. 786.